Nhân Ngày Nhà giáo Việt Nam 20.11, phóng viên Thanh Niên trao đổi với PGS-TS Nguyễn Xuân Hoàn, Hiệu trưởng Trường ĐH Công thương TP.HCM (HUIT), về ngành công nghệ sinh học và kỹ thuật môi trường trong kỷ nguyên số.
Cuộc cách mạng quản trị mới
Nhiều người xem kỹ thuật môi trường là xử lý chất thải, còn công nghệ sinh học chỉ gắn với phòng thí nghiệm. PGS đánh giá thế nào về quan điểm này?
PGS-TS Nguyễn Xuân Hoàn: Đó là tư duy truyền thống. Kỹ thuật môi trường chuyển từ "xử lý cuối đường ống" sang phòng ngừa, đánh giá vòng đời, sản xuất sạch hơn, định lượng dấu chân carbon và tối ưu tài nguyên ngay từ thiết kế. Công nghệ sinh học hiện diện trong lương thực, dược phẩm, vật liệu, bảo tồn sinh thái, từ lợi khuẩn, enzyme thực phẩm đến gene chọn giống thích ứng khí hậu. Hai ngành học song hành, trong khi sinh học tạo giải pháp thì môi trường duy trì giới hạn sinh thái an toàn.

PGS-TS Nguyễn Xuân Hoàn, Hiệu trưởng Trường ĐH Công thương TP.HCM
ẢNH: B.H
AI, internet vạn vật (IoT) và dữ liệu lớn đang thay đổi phương pháp nghiên cứu, vận hành của 2 ngành học này ra sao, thưa ông?
Sự hội tụ giữa công nghệ sinh học, sinh học và công nghệ số tạo ra cuộc cách mạng quản trị mới, chuyển từ mô hình "phản ứng sự cố" sang mô hình "dự báo và phòng ngừa theo thời gian thực" nhờ dữ liệu lớn, cảm biến sinh học và trí tuệ nhân tạo (AI). Cảm biến IoT đo nước, khí thải; AI và bản sao số (Digital Twin) phát hiện bất thường, dự báo suy giảm hiệu suất, điều chỉnh oxy hoặc hóa chất trước sự cố. Tin sinh học và học sâu giúp phân tích gene, dự đoán protein, thiết kế enzyme, sàng lọc vi sinh vật hiệu suất cao, rút ngắn nghiên cứu. AI là "thấu kính" khuếch đại khám phá, không thay thế tư duy và kiểm chứng của nhà khoa học.
Hai ngành đóng góp gì cho kinh tế tuần hoàn và mục tiêu phát thải ròng bằng 0 (Net Zero)?
Với kinh tế tuần hoàn sinh học, chất thải là "tài nguyên chưa được khai thác đúng cách". Phụ phẩm nông nghiệp, thủy sản, chế biến thực phẩm nếu đốt bỏ, chôn lấp sẽ gây lãng phí, ô nhiễm và phát thải. Vỏ tôm cua tạo chitin, chitosan bảo quản thực phẩm, hấp phụ kim loại nặng; cellulose, tinh bột thành khí sinh học, phân hữu cơ; nước thải nuôi vi tảo, thu sinh khối làm nhiên liệu hoặc thức ăn chăn nuôi.

Sinh viên Trường ĐH Công thương TP.HCM
ẢNH: B.H
Trong chu trình khép kín ấy, kỹ thuật môi trường kiểm soát, thu hồi tài nguyên; công nghệ sinh học chuyển hóa và tinh luyện. Doanh nghiệp vừa giảm phát thải, gia tăng giá trị, vừa đáp ứng tiêu chuẩn ESG và yêu cầu xanh của thị trường quốc tế.
Chuyển từ kiến thức đơn ngành sang giải quyết vấn đề liên ngành
HUIT đang đổi mới đào tạo 2 ngành ra sao để đáp ứng yêu cầu thực tiễn?
HUIT chuyển từ kiến thức đơn ngành sang giải quyết vấn đề liên ngành. Sinh viên môi trường học sinh học phân tử, dữ liệu; sinh viên sinh học học an toàn sinh thái, kỹ thuật phản ứng, quản lý chất thải. Chương trình chú trọng chuyển đổi số, quy định phát thải và kinh tế tuần hoàn.
Nhà trường coi trọng thực nghiệm, sinh viên làm việc tại phòng thí nghiệm, nghiên cứu cùng giảng viên, tham gia dự án R&D với doanh nghiệp. Tôi luôn nhắn nhủ sinh viên đừng giới hạn tư duy ở câu hỏi học ngành này ra trường làm gì, mà hãy hỏi mình giải quyết được bài toán nào của xã hội. Nước sạch, kiểm soát vi sinh vật gây hại, giảm rác thải nhựa hay thu giữ carbon đều là những bài toán mở ra cơ hội nghề nghiệp giàu ý nghĩa nhân văn.
Trân trọng cảm ơn ông!
Vai trò của người thầy thời AI
AI có thể đưa ra lời giải chỉ trong vài giây, nhưng người học cần biết liệu kết quả có đúng bản chất khoa học, phù hợp thực tế và trách nhiệm đạo đức hay không. Vì thế, người thầy chuyển từ "kho chứa kiến thức duy nhất" thành người định hướng phương pháp luận, khơi gợi phản biện, gìn giữ tính toàn vẹn học thuật. Công nghệ cung cấp thuật toán; sự thấu cảm và nhân cách người thầy nuôi dưỡng đam mê, kiên trì trước thất bại và ý thức phụng sự cộng đồng.
Nhân Ngày Nhà giáo Việt Nam, tôi gửi lòng biết ơn đến các thế hệ thầy cô, nhà khoa học, đặc biệt là giảng viên HUIT. Kính chúc quý thầy cô sức khỏe, nhiệt huyết, bản lĩnh và tình yêu người học. Những hạt mầm tư duy khoa học, đạo đức nghề nghiệp thầy cô gieo hôm nay sẽ theo sinh viên suốt cuộc đời, vì lợi ích cộng đồng.
PGS-TS Nguyễn Xuân Hoàn










Bình luận (0)