Công viên văn hóa Lê Thị Riêng, chuyện nay nhớ xưa: Chiến địa tiền tuyến lừng lẫy một thời

BÀI BINH BỐ TRẬN MƯU LƯỢC

Đáy lớn Đại đồn Chí Hòa (nay là khu vực giáp đường Bắc Hải) là khu tiền đồn đối mặt với lực lượng Pháp - Tây Ban Nha đóng ở khu vực trung tâm Sài Gòn và Chợ Lớn lúc ấy. Đáy nhỏ nằm trên đường Trương Công Định gần Bà Quẹo, nơi có Trại Quan của tướng Nguyễn Tri Phương.

Ảnh: Cù Mai Công

Sách Monographie de la province de Gia Định (Đặc khảo về Gia Định - Hội Nghiên cứu Đông Dương (1902) - NXB Trẻ năm 1994), viết: "Một ngàn quân do vị quan Tôn Thất Hiệp chỉ huy đóng tại ngôi làng cũ tại Chí Hòa, ở 5 km phía tây Sài Gòn. Vị tướng này cho xây đắp ba đồn: Đồn Tiền trên đường đi Tây Ninh với hai đồn ở hai bên, bên hữu và bên tả, cách nhau 400 m là đồn Hữu và đồn Tả…".

Đồn Tả nằm ở vị trí khoảng cuối hẻm 686 CMT8, sát khu vực nhà thờ An Lạc, nhìn ra khúc quanh của rạch Nhiêu Lộc - Thị Nghè (giữa cầu số 4 và số 5 hiện nay). Sau khi Đại đồn Chí Hòa thất thủ, đồn Tả bị phá bỏ vội vã, sơ sài.

Đồn Tả bị ảnh hưởng mạnh dòng nước rạch Nhiêu Lộc cạnh bên. Nhưng cả 100 năm sau, thậm chí đến tận đầu thập niên 1980, hào nước quanh đồn vẫn còn, với ao rau muống An Lạc rộng mấy héc ta. Hồi cuối thập niên 1960 đầu thập niên 1970, khi mưa lớn, con nít khu vực Ông Tạ thường rủ nhau về đây bắt cá, đổ "chiến lợi phẩm" lên một khoảnh đất cao trong khu vực trồng rau muống này để chia (trong đó có cả tác giả - C.M.C). Mùa khô, ruộng rau muống trơ đất, con nít khu này đến đây thả diều. Ruộng rau muống An Lạc giờ nhà cửa xây kín nhưng dấu vết vẫn còn lại: các con đường xung quanh đồn xưa này không đi thẳng mà chạy vòng quanh.

Đồn Hữu nằm ở vị trí khoảng cuối cặp đường Nghĩa Hòa - Nghĩa Hưng (P.Tân Hòa ngày nay) với dấu vết còn lại là khúc quanh đường Đất Thánh vòng ra đường Chấn Hưng. Hai đường Chấn Hưng - Bắc Hải là cặp đường bờ bao hai bên kinh Bao Ngạn (canal Ceinture) mà Pháp đào sau khi Đại đồn Chí Hòa thất thủ vài năm, tạo ranh giới phòng thủ - ngăn cách khu vực Đại đồn Chí Hòa cũ với khu vực thành phố Sài Gòn (trước khi có con kinh này, khu vực hai đồn Tả, Hữu liền mạch đất với khu vực tiền đồn phía trước).

Do đồn Tả ở khu vực đầm lầy sát rạch Nhiêu Lộc, không thuận tiện tấn công, liên quân Pháp - Tây Ban Nha cố đánh chiếm đồn Hữu nhiều lần trước khi chính thức tấn công đại đồn.

Liền kề và trước đồn Hữu, kể cả sau khi kinh Bao Ngạn/Vành Đai (canal Ceinture) chạy dọc đường Bắc Hải hiện nay được đào, theo nhiều bản đồ từ cuối thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20, gần như bỏ trống - dù ngay cạnh bên khu vực này là cánh đồng mồ mả rộng mênh mông hàng chục km2, từ Hòa Hưng, Phú Thọ lên tới đường Nguyễn Thị Minh Khai hiện nay.

Mảnh đất trống ngày nay dùng làm công viên văn hóa Lê Thị Riêng, vốn là khu vực diễn ra nhiều cuộc chiến ác liệt trước, trong trận Đại đồn Chí Hòa và hứng chịu trực tiếp nhiều đợt pháo kích của đội quân xâm lược từ "phòng tuyến Chùa" phía Chợ Lớn.

Việc bỏ trống nhiều năm liền phải chăng do người dân lẫn chính quyền lúc ấy ít nhiều vẫn kiêng dè những phần mộ của quân dân Việt đã ngã xuống, dù đã bị vùi lấp, san lấp bằng phẳng tại chỗ, không có bia mộ? Không khác gì những phần mộ của các liệt sĩ quân Giải phóng, Biệt động Sài Gòn bị chôn vùi tập thể, cũng không bia mộ hồi Mậu Thân 1968…

Mãi sau thập niên 1920, từ chiến địa xưa cứ bình yên mọc lên những cánh rừng cao su xanh mướt tầm mắt…

TIỀN ĐỒN SAU THẤT THỦ

Sau khi Đại đồn Chí Hòa thất thủ năm 1861, cuốn Lịch sử viễn chinh Nam kỳ năm 1861 (Histoire de l'expédition de Cochinchine en 1861 - Pallu - Hoàng Phong dịch theo bản in đầu tiên 1864 - NXB Hồng Đức, chương VI) có ghi nhận: "Nhà cửa hư nát, vô số quần áo rách còn bê bết máu, xác người rải rác trong các hầm chông làm phát sinh cả một thế hệ ruồi nhặng tủa bay dày đặc trong không khí; hàng triệu con ruồi khát máu, tàn khốc bao phủ hết thành Kỳ Hòa như bâu quanh một vết thương mới bị lở loét, biến Kỳ Hòa thành một hầm chôn người không thể nào ở nổi. Phải chờ cho đến khi nào đây để những xác chết hóa thành bụi, đám mây ruồi nhặng nhơ nhớp sẽ lắng xuống, và những bầy quạ bay đi xa?".

Cùng với khu vực mà Gia Định thành thông chí viết đầu thế kỷ 19 lẫn Đại Nam nhất thống chí sau vài chục năm gọi là "chốn cùng nguyên" (của rạch Nhiêu Lộc), có lẽ đây là lý do khiến mấy chục năm sau, đến tận đầu thế kỷ 20, khu vực tiền đồn của Đại đồn Chí Hòa và xung quanh vẫn rất vắng vẻ, không muốn nói là hiu quạnh.

Khu vực đất bên phía đồn Tả, trên các bản đồ sau đó 20, 30 năm ghi nhận: tường bao (chủ yếu đắp đất) của đại đồn không còn - có lẽ do đất nơi đây sát bên một khúc quanh rạch Nhiêu Lộc nên dễ sụp lở; một lò đường khá lớn xuất hiện (và tồn tại vài chục năm trên các bản đồ sau đó)…

Như trên Bản đồ địa hình hạt 20 và vùng phụ cận năm 1882 (Plan topographic du 20eme arrondissement et ses environs 1882) có ghi nhận rất rõ: toàn bộ hình dáng Đại đồn Chí Hòa lẫn khoảnh đất đồn Tả vẫn còn, nằm giữa hào nước bao quanh, như một cù lao nhỏ (cũng có thể đồn Tả được xây dựng trên một cù lao tự nhiên để nương theo thế đất, dòng nước).

Nhưng ở một bản đồ sau đó một năm, khoảnh đất này được thể hiện bằng những nét chồng chéo lên nhau, ký hiệu chỉ vùng lầy lội. Dù vậy, bản đồ vùng phụ cận Sài Gòn năm 1895 của Sở Địa chánh lúc ấy và một số bản đồ sau đó cả chục năm, đến đầu thế kỷ 20 cũng ghi nhận nó vẫn còn.

Từ cổng đại đồn đến đồn Hữu, ở thế đất khô ráo hơn, hệ thống đường lũy, hào nước trước và quanh đồn chằng chịt vẫn còn khá nguyên vẹn. Tuy nhiên, khoảnh đất rộng trước đồn Hữu (nay là công viên văn hóa Lê Thị Riêng và cư xá Bắc Hải) đã bị kinh Bao Ngạn cắt rời, san phẳng, trở thành khu vực thuộc phạm vi thành phố Sài Gòn. Cho tới trước 1975, ai qua lại khu vực này, theo hướng từ ngã ba Ông Tạ lên Hòa Hưng đều thấy ở một góc nghĩa địa đô thành Chí Hòa (công viên văn hóa Lê Thị Riêng hiện nay), có một tấm bảng khá lớn ghi dòng chữ: Đô thành Sài Gòn kính chào các bạn. (còn tiếp)