Cuộc 'cách mạng số' trên các sạp hàng cũ

Cú sốc mang tên "bão" online

Chợ Đồng Xuân những ngày giáp tết Bính Ngọ không còn cảnh chen chân, nườm nượp khách buôn từ các tỉnh đổ về đánh hàng như thập kỷ trước. Tiếng xe kéo hàng lạch cạch thưa thớt dần. Chợ vẫn có người ra vào, nhưng chủ yếu là khách du lịch tham quan, khách mua lẻ hoặc các nhóm bạn trẻ đến chụp ảnh check-in rồi lại vội vã rời đi.

Nhớ lại thời hoàng kim, chị Đào Thị Lan Anh, tiểu thương bán giày dép, bùi ngùi: "Doanh thu hồi ấy gấp nhiều lần bây giờ. Ngày xưa, hàng giày dép bán theo lốc, đủ size chỉ dành cho khách sỉ, chúng tôi đóng hàng đi tỉnh không xuể. Nay tình thế đổi khác, mình phải xé lẻ từng đôi phục vụ khách lẻ. Cái nghề bán buôn chuyên bỏ hàng sỉ giờ phải nương theo từng nhu cầu của khách lẻ để tồn tại".

Kể từ sau dịch Covid-19, hệ thống bán hàng trực tuyến phát triển với tốc độ chóng mặt. Những sàn thương mại điện tử, những phiên livestream trên TikTok, Facebook đã tạo ra một "cơn bão" cuốn phăng thói quen mua sắm cũ. Khách buôn ở các tỉnh giờ đây chỉ cần ngồi nhà lướt điện thoại là có thể nhập hàng tận gốc, không còn mặn mà với việc về phố "đánh hàng" vất vả như trước.

Trong khi các cửa hàng online bán hàng không kể ngày đêm, các phiên livestream có thể kéo dài đến tận 2 - 3 giờ sáng, thì chợ truyền thống vẫn giữ nhịp độ cũ: sáng 6 giờ mở cửa, chiều đóng cửa đúng 18 giờ. "Bà con ở đây đa số là "lão làng", kinh doanh kiểu cha truyền con nối. Chúng tôi quen nếp cũ, trong khi ngoài kia 10 giờ đêm người ta vẫn nhộn nhịp chốt đơn. Mình ở chợ, rõ ràng đã chậm hơn một bước", chủ sạp giày dép Vinh Dung tâm sự.

Tại chợ Hôm - Đức Viên, nơi từng được coi là "thiên đường" vải vóc, phụ kiện, tình cảnh cũng không mấy sáng sủa. Dù chưa đến 23 tháng chạp, nhiều sạp vải, quần áo, giày dép đã sớm phủ bạt nghỉ tết. Một chủ sạp vải lâu năm chia sẻ: "Nhiều hôm dọn hàng ra rồi lại dọn vào vì không có khách. Nhìn quầy bên cạnh bỏ trống vì người ta không trụ nổi, mình cũng thấy nản. Ở lại chủ yếu vì đi chợ quen rồi, cố gắng cầm cự giữ mối khách quen được đồng nào hay đồng nấy thôi".

Hành trình tự cứu mình

Không cam chịu cảnh sạp hàng đìu hiu, một bộ phận tiểu thương đã bắt đầu hành trình tự cứu mình. Giữa tháng 6, chị Nguyễn Thị Bình, tiểu thương bán hàng thời trang trung niên tại chợ Đồng Xuân, đã thực hiện một quyết định mà trước đó chị chưa từng nghĩ đến: xây dựng kênh TikTok riêng.

Để không bị bỏ lại phía sau, chị Bình đầu tư một khoản tiền để theo học lớp kỹ năng livestream. Ban đầu, những thuật ngữ công nghệ khiến người phụ nữ vốn quen sổ sách viết tay này cảm thấy "như nghe sấm". Nhưng chị kiên trì, khóa đầu không hiểu thì học tiếp khóa sau. Chị bỏ ra gần một triệu đồng mua gậy chụp ảnh, micro và duy trì việc đăng video mỗi ngày.

"Thấy giới trẻ làm clip phát trên mạng xã hội nhiều quá, tôi tự hỏi tại sao mình lại không làm? Tôi không diễn kịch bản gì cả, cứ có sao nói vậy, kể chuyện thật về việc buôn bán hằng ngày ở chợ. Thế mà người ta lại thích xem", chị Bình chia sẻ.

Điều bất ngờ là kênh TikTok không chỉ thu hút khách lạ mà còn giúp chị kết nối lại với những bạn hàng cũ từng "bỏ chợ". Họ quay lại mua hàng vì tin tưởng "cái mặt" của chị trên video. Đến nay, kênh của chị Bình đã có 140.000 lượt thích. Không giữ nghề cho riêng mình, chị còn sẵn sàng chỉ cho các chị em khác cách quay phim, cách nói chuyện sao cho lưu loát. Chị quan niệm: "Mình giúp họ, họ bán được hàng thì cái chợ này mới sống lại được".

Tại chợ Hôm - Đức Viên, quầy giày dép của chị Hồng Hạnh vẫn giữ được khách nhờ thay đổi tư duy. "Người ta sợ đi chợ vì phải mặc cả hoặc sợ bị "đốt vía" nếu không mua hàng. Bây giờ chúng tôi bán đúng giá, thậm chí rẻ hơn hàng online. Phải tự cứu mình thôi, khách chuyển hết sang mua qua mạng rồi, mình không thay đổi thì chỉ có nước đóng cửa", chị Hạnh khẳng định.

Dù chưa qua trường lớp bài bản, chị Hạnh đã tự học cách dùng Zalo để tiếp cận khách. Chị chủ động chụp ảnh mẫu mới gửi cho khách quen, ai ưng là ship tận nơi. Chị sẵn sàng nhận lại hàng nếu bị lỗi hoặc khách không vừa ý. Với chị, "cái tình" của chợ truyền thống chính là sự cam kết trách nhiệm mà các gian hàng ảo khó lòng có được.

Cuộc chuyển mình của những tiểu thương như chị Bình, chị Hạnh cho thấy chợ truyền thống sẽ không biến mất, mà chỉ đang thay đổi hình thái để tồn tại. Không còn là những lời mời chào kéo tay khách giữa lối đi chật hẹp, tiểu thương nay "kéo" khách bằng những đường link, những khung hình livestream. Dẫu còn nhiều lóng ngóng với công nghệ, nhưng kinh nghiệm và uy tín lâu năm vẫn là thứ "vũ khí" lợi hại nhất giúp họ vươn lên trong "cơn lốc" online. Khách hàng có thể xem trên TikTok, đặt qua Zalo, nhưng họ tin tưởng vì biết rõ người bán có một cửa hàng thật, một vị trí thật tại những ngôi chợ lâu đời.

Chuyển đổi số không phải phong trào

Nhận thức rõ những khó khăn của các tiểu thương, Công ty Cổ phần Đồng Xuân đã triển khai kế hoạch hỗ trợ bà con chuyển đổi số. Ông Lê Ngọc Sơn, Trưởng phòng Quản lý chợ Đồng Xuân, cho biết hiện chợ có khoảng 2.200 hộ kinh doanh, trong đó phụ nữ chiếm tới 70%. Đáng chú ý, phần đông các chủ sạp nằm trong độ tuổi từ 41 đến 60 - cái ngưỡng mà công nghệ thường trở thành một rào cản tâm lý đáng kể.

"Ngoài việc đẩy mạnh nộp thuế online hay quét mã QR, chúng tôi đã vận hành ứng dụng (app) "Chợ Đồng Xuân" để tương tác trực tiếp với bà con. Sắp tới, chúng tôi sẽ khảo sát nhu cầu để tổ chức tập huấn livestream, mời những người "làm thật, việc thật" về cầm tay chỉ việc", ông Sơn cho biết.

Thực tế, trong cuộc chuyển mình này các tiểu thương chợ truyền thống không đơn độc. Tháng 6.2025, Bộ Công thương đã triển khai chương trình "Chuyển đổi số cho tiểu thương chợ truyền thống" trên quy mô toàn quốc, tập trung vào các hoạt động chính như: đào tạo kỹ năng ứng dụng công nghệ số và thương mại điện tử cho bà con tiểu thương; cung cấp các giải pháp công nghệ số tiên tiến, tiện lợi, dễ sử dụng và được hỗ trợ chi phí sử dụng; tổ chức các phiên chợ chuyển đổi số để trình diễn các giải pháp công nghệ mới, hướng dẫn trực tiếp cho tiểu thương…

Theo bà Lê Hoàng Oanh, Cục trưởng Cục Thương mại điện tử và kinh tế số (Bộ Công thương), chuyển đổi số cho tiểu thương là một trong những giải pháp được định hướng tại Kế hoạch phát triển thương mại điện tử quốc gia giai đoạn 2025 - 2030 của Chính phủ. Mục tiêu chính của chiến lược này là thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các khu vực, đặc biệt là giúp tiểu thương tại các chợ truyền thống có cơ hội tiếp cận công nghệ số và tham gia vào hệ sinh thái thương mại điện tử.

Để bà con không bỡ ngỡ, một cuốn "Sổ tay hướng dẫn chuyển đổi số" dành riêng cho tiểu thương cũng được Bộ Công thương ra mắt. Không còn là những lý thuyết xa rời, cuốn sổ tay này như một "bí kíp bỏ túi" hội đủ các "mẹo hay" bán hàng trực tuyến từ những nhà bán hàng thành công, giúp các chị em tiểu thương vốn chỉ quen "tay cân, tay tính" nay có thể tự tin livestream chốt đơn, bứt phá doanh số trong thời đại mới.