Đạo diễn Tuấn Lê: Công nghiệp văn hóa và sức lan tỏa của những điều nhỏ xinh

Từ làng quê Việt đến sân khấu thế giới

Sau hành trình lưu diễn tại hơn 50 thành phố thuộc 9 quốc gia kể từ năm 2009, Làng tôi (tên tiếng Anh: My Village) trở lại Hà Nội lần thứ 3, với lịch diễn định kỳ tại Trung tâm Nghệ thuật Xiếc Tre Hà Nội, rạp Công Nhân từ ngày 3.11.

Rạp Công Nhân, vốn là sân khấu lâu năm của Nhà hát Kịch Hà Nội, được chỉnh trang để đón một chương trình biểu diễn thường xuyên. Mô hình này gợi nhớ À ố show tại Nhà hát TP.HCM, đã sáng đèn suốt 13 năm, hay Teh Dar tại Hội An, cùng được tạo nên bởi bộ ba nghệ sĩ Tuấn Lê (đạo diễn), Nhất Lý (giám đốc âm nhạc) và Nguyễn Lân Maurice (giám đốc sáng tạo).

Sự trở lại của Làng tôi không chỉ bổ sung một điểm hẹn nghệ thuật cho du khách tại thủ đô, mà còn đặt ra bài toán lâu nay của sân khấu Việt: làm thế nào để duy trì lịch diễn thường xuyên, đồng thời đưa sản phẩm văn hóa mang bản sắc Việt đến với công chúng quốc tế?

Dịp này, đạo diễn Tuấn Lê (ảnh) chia sẻ với Thanh Niên về hành trình đưa những chất liệu văn hóa Việt lên sân khấu thế giới và quan niệm phát triển công nghiệp văn hóa từ kinh nghiệm của mình.

Ảnh: NVCC

Sau Nhà hát Lớn Hà Nội và rạp Hồng Hà, Làng tôi trở lại Hà Nội tại rạp Công Nhân, ngay gần hồ Gươm. Anh kỳ vọng địa điểm này sẽ giúp vở diễn tiếp cận tốt hơn với du khách quốc tế?

Việc có được một địa điểm thuận lợi như rạp Công Nhân không dễ dàng. Chúng tôi đã mất nhiều tháng thuyết phục và thương lượng. Vị trí này giúp Làng tôi có thêm điều kiện tiếp cận du khách nước ngoài, vốn tập trung đông quanh hồ Hoàn Kiếm.

Tuy nhiên, để duy trì tần suất biểu diễn thường xuyên, địa điểm thuận lợi chỉ là một yếu tố ban đầu, không mang tính quyết định.

Hà Nội đang đẩy mạnh phát triển công nghiệp văn hóa, trong đó có việc khai thác di sản và tạo ra các sản phẩm du lịch đặc sắc. Sự trở lại của Làng tôi có phải là lựa chọn đúng thời điểm?

Làng tôi trở lại Hà Nội không phải vì xu hướng công nghiệp văn hóa, mà đơn giản vì đây là nơi tác phẩm được hình thành, nơi ý tưởng về xiếc tre bắt nguồn từ bức tranh làng quê đồng bằng Bắc bộ.

Ảnh: Đoàn xiếc cung cấp

Năm 2005, khi cùng các cộng sự phác thảo những ý tưởng đầu tiên cho Làng tôi, tác phẩm đầu tay đầy tâm huyết của bộ ba chúng tôi, khái niệm công nghiệp văn hóa chưa phải điều chúng tôi nghĩ đến. Tuy nhiên, nhờ nhiều năm sống và làm nghệ thuật ở nước ngoài, tôi, anh Nhất Lý và Nguyễn Lân đều hiểu muốn đi ra thế giới thì trước hết phải có bản sắc Việt.

Tôi vẫn nhớ cảm giác xúc động trong lần đầu đến Hà Nội, thăm những ngôi làng nổi tiếng lẫn những làng quê ít người biết ở miền Bắc. Tôi bị cuốn hút bởi vẻ đẹp bình dị mà nên thơ, từ thiên nhiên, thời tiết đến con người, tập quán và cách ứng xử rất riêng. Tôi nghĩ đây là một vùng đất "có gu".

Tôi muốn đưa những điều ấy vào tác phẩm như một chuỗi tranh, ảnh về chân dung văn hóa của một vùng đất: mái hiên, góc cổng làng, cô gái hong tóc giữa trưa, ông già thong thả ngồi quạt, tiếng chổi tre quét sân hay cảnh nhóm lửa. Đó là những chi tiết nhỏ bé nhưng chứa đựng cả một không gian sống.

Với tôi, Làng tôi không kể một câu chuyện cụ thể về làng quê, mà gợi ra cách cảm về đời sống làng quê Bắc bộ qua một ngày bình thường, từ sáng sớm đến tối khuya. Những hình ảnh ấy vốn đã hiện diện qua nhiều thế hệ. Tôi nghĩ chính sự thân thuộc, cùng những điều bình dị đang dần mất đi, đã tạo nên sức sống lâu bền cho tác phẩm. Khi được thẩm thấu đủ sâu, chân dung ký ức ấy sẽ không dễ trở nên cũ kỹ.

Bản sắc tạo sức lan tỏa

Trong bối cảnh công nghiệp văn hóa thường được nhắc đến qua những concert, lễ hội quy mô lớn, Làng tôi lại chinh phục khán giả bằng hình thức mộc mạc, âm thanh acoustic, ít kỹ xảo. Đây là lựa chọn phù hợp với thời điểm tác phẩm ra đời hay cũng là cách anh nhìn nhận về công nghiệp văn hóa?

Nếu không cẩn trọng, công nghiệp văn hóa có thể bị hiểu theo hướng quá coi trọng quy mô, dẫn đến việc sản xuất hàng loạt, lạm dụng công nghệ và thiếu dấu ấn cá nhân. Khi ấy, chúng ta dễ bỏ qua những điều tưởng nhỏ bé nhưng có sức sống lâu dài, nhất là khi sản phẩm được đưa ra thế giới.

Qua kinh nghiệm lưu diễn quốc tế của Làng tôi, À ố show và các tác phẩm khác, tôi cho rằng công nghiệp văn hóa không nhất thiết chỉ là những concert hoành tráng. Đôi khi, vẻ đẹp mộc mạc, nhỏ xinh lại có khả năng len lỏi và lan tỏa vượt xa những gì chúng ta hình dung.

Khi xuất khẩu một sản phẩm văn hóa Việt, chiều kích văn hóa của dân tộc không nằm trong "kích thước vật lý" mà người ta có thể nhìn thấy ngay, cũng không thể chỉ được tạo nên bằng các giải pháp công nghệ. Điều quan trọng hơn là cách chúng ta cảm nhận, thẩm thấu văn hóa bằng chiều sâu tâm thức và tư duy của thời đại.

Xin cảm ơn anh!