Đừng để doanh nghiệp sợ 'lớn lên lại thêm đủ thứ phải lo'

Cửa hàng của ông đang làm ăn tốt. Khách tăng, doanh thu tăng, cơ hội mở thêm điểm bán cũng có. Nhưng thay vì hồ hởi với câu chuyện mở rộng, ông bắt đầu hỏi về kế toán, hóa đơn, thuế và những nghĩa vụ sẽ xuất hiện khi quy mô lớn hơn.

Tôi từng nghĩ đây chỉ là tâm lý quen thuộc của một số hộ kinh doanh nhỏ. Cho đến khi đọc con số chỉ 1,8% hộ kinh doanh trong một khảo sát của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) dự định mở rộng trong 2 năm tới, tôi thấy câu chuyện đó đáng được nhìn nghiêm túc hơn.

Khi 10 tỉ đồng trở thành "ranh giới trưởng thành"

Bộ Tài chính đang đề xuất cho hộ kinh doanh và doanh nghiệp có doanh thu đến 10 tỉ đồng được áp dụng một cách tính thuế đơn giản hơn. Tôi ủng hộ hướng đi này. Nhưng điều tôi băn khoăn lại nằm ngay ở con số 10 tỉ. Nếu ở dưới ngưỡng rất dễ, còn vượt qua ngưỡng lại khó lên rõ rệt, liệu chúng ta đang khuyến khích người kinh doanh lớn lên hay đang dạy họ cách đứng lại trước vạch?

Theo đề xuất, hộ kinh doanh có doanh thu không quá 10 tỉ đồng một năm có thể nộp thuế theo tỷ lệ trên doanh thu, sử dụng một sổ kế toán và không phải hạch toán chi phí. Cơ chế đơn giản tương tự cũng được tính đến cho doanh nghiệp cùng quy mô doanh thu. Đây là một thay đổi đáng ủng hộ.

ẢNH: ĐÀO NGỌC THẠCH

Một người nấu ăn ngon, bán hàng giỏi hay sửa xe giỏi không nhất thiết phải dành nhiều thời gian để trở thành chuyên gia về kế toán. Khi thủ tục thuế dễ hiểu hơn, chi phí tuân thủ giảm xuống, người kinh doanh có thêm thời gian và nguồn lực cho việc mà họ làm tốt nhất là tìm khách hàng, cải tiến sản phẩm và mở rộng thị trường.

Việc áp dụng cơ chế đơn giản cho cả doanh nghiệp nhỏ còn giải quyết một tâm lý tồn tại khá lâu. Nhiều hộ kinh doanh ngại chuyển thành doanh nghiệp không hẳn vì muốn trốn tránh nghĩa vụ, mà vì họ hình dung phía bên kia của sự chuyển đổi là một thế giới thủ tục phức tạp hơn rất nhiều. Nếu 2 hình thức kinh doanh có quy mô tương đương được kéo gần nhau về nghĩa vụ tuân thủ thì bước chuyển từ hộ sang doanh nghiệp sẽ bớt đáng ngại.

Nhưng vấn đề bắt đầu xuất hiện ở ranh giới. Hãy hình dung một cơ sở kinh doanh đã đạt doanh thu 9,8 tỉ đồng vào cuối năm và nhận được một hợp đồng mới đủ để đưa doanh thu lên 10,3 tỉ đồng. Về kinh tế, đó phải là một tin vui. Có thêm khách hàng nghĩa là sản phẩm được thị trường chấp nhận. Có thêm doanh thu thì có thể tuyển thêm lao động, thuê thêm mặt bằng, đầu tư thiết bị hoặc mở cửa hàng mới.

Nhưng nếu vài trăm triệu đồng doanh thu tăng thêm khiến doanh nghiệp phải bước sang một cơ chế thuế, kế toán và quản trị phức tạp hơn đáng kể, người chủ sẽ phải làm thêm một phép tính. Hợp đồng mới mang lại bao nhiêu lợi nhuận, và việc vượt ngưỡng khiến mình phải chịu thêm bao nhiêu chi phí? Khi câu hỏi ấy đủ lớn để ảnh hưởng đến quyết định kinh doanh, một ngưỡng hỗ trợ bắt đầu trở thành một "vách đá".

ẢNH: Đào Ngọc Thạch

Vấn đề không nằm ở việc chọn 10 tỉ hay 12 tỉ, thậm chí 15 tỉ đồng. Bất kỳ chính sách phân loại nào cũng cần một ranh giới. Điều quyết định nằm ở khoảng cách giữa 2 phía của ranh giới ấy. 

Một cơ sở có doanh thu 9,9 tỉ đồng và một cơ sở có doanh thu 10,1 tỉ đồng về bản chất có thể gần như giống hệt nhau. Vẫn từng ấy nhân viên, từng ấy cửa hàng, cùng một chủ và cùng năng lực quản trị. Nhưng nếu chỉ vì 200 triệu đồng doanh thu mà chi phí tuân thủ thay đổi đáng kể thì chính sách đã tạo ra một động cơ kinh tế mới. Người kinh doanh sẽ tìm cách phản ứng với động cơ ấy.

Một hợp đồng có thể được lùi sang đầu năm sau. Một cửa hàng mới có thể do người thân đứng tên. Một hoạt động kinh doanh có thể được chia thành nhiều hộ nhỏ thay vì phát triển thành một doanh nghiệp thống nhất. Không phải ai cũng làm như vậy. Nhưng chính sách tốt không nên tạo ra lý do để người ta phải nghĩ đến những lựa chọn như vậy.

Điều đáng lo hơn thất thu một khoản thuế là nền kinh tế hình thành một lớp doanh nghiệp thích ở nguyên dưới ngưỡng. Theo Bộ Tài chính, trong khoảng 2,7 triệu hộ kinh doanh hiện nay, chỉ khoảng 0,14% có doanh thu trên 10 tỉ đồng. Điều này cho thấy cơ chế đơn giản dự kiến có phạm vi bao phủ rất rộng. Nhưng cũng chính con số đó khiến tôi quan tâm đến nhóm nhỏ sẽ bước qua ngưỡng trong tương lai.

Chúng ta cần nhiều người trong nhóm ấy hơn, chứ không phải ít đi. Brazil có một chế độ thuế riêng cho doanh nghiệp nhỏ, gọi là Simples Nacional. Cơ chế này gộp nhiều nghĩa vụ thuế vào một hệ thống đơn giản hơn và cho phép nghĩa vụ tăng dần theo quy mô doanh thu. 

Điểm đáng chú ý không phải ở việc Brazil cũng dùng doanh thu để phân loại, mà ở cách họ xử lý quá trình doanh nghiệp lớn dần lên. Trong phạm vi chế độ này, doanh thu được chia thành nhiều bậc. Nghĩa vụ thuế tăng theo quy mô thay vì chỉ có một đường ranh mà vừa bước qua doanh nghiệp đã rơi ngay vào một trạng thái hoàn toàn khác.

Brazil còn có cơ chế dành cho trường hợp doanh thu vượt trần trong một phạm vi nhất định. Nếu mức vượt không quá lớn, doanh nghiệp có thể chỉ rời chế độ đơn giản từ năm tiếp theo. Tư duy ở đây khá rõ. Doanh nghiệp lớn lên là một quá trình, không phải một cú nhảy. Việt Nam không cần sao chép mô hình Brazil. Hệ thống thuế, cấu trúc doanh nghiệp và điều kiện quản lý của mỗi quốc gia khác nhau. Nhưng tư duy tạo một khoảng chuyển tiếp thì đáng cân nhắc.

ẢNH: NGỌC DƯƠNG

Không nên tạo ra cánh cửa đóng mở tức thì

Nếu chọn mốc 10 tỉ đồng, theo tôi không nên biến nó thành một cánh cửa đóng mở tức thì. Có thể thiết kế một khoảng doanh thu chuyển tiếp, trong đó nghĩa vụ kế toán và thuế tăng dần thay vì thay đổi đột ngột. Một doanh nghiệp mới vượt ngưỡng trong phạm vi nhất định cũng có thể được duy trì chế độ đơn giản thêm một thời gian trước khi chuyển hoàn toàn sang cơ chế mới.

Doanh thu để xác định quy mô cũng không nhất thiết chỉ nhìn vào một thời điểm ngắn. Một cơ sở bất ngờ nhận được hợp đồng lớn trong một năm chưa chắc đã trở thành doanh nghiệp lớn bền vững từ năm đó trở đi. Tất nhiên, làm mềm ngưỡng không có nghĩa là chấp nhận việc cố tình chia nhỏ hoạt động.

Nếu nhiều hộ trên giấy do nhiều người đứng tên nhưng thực tế cùng một người kiểm soát, cùng thương hiệu, cùng dòng tiền và cùng hệ thống vận hành thì quản lý thuế phải có khả năng nhìn xuyên qua hình thức ấy. Chống chia nhỏ giả tạo là cần thiết. Nhưng chống né thuế không nên được thực hiện bằng cách khiến cả những người kinh doanh tử tế cũng ngại mở rộng. Đó là 2 bài toán khác nhau.

Một bên cần dữ liệu tốt hơn, hóa đơn minh bạch hơn và năng lực nhận diện giao dịch liên quan tốt hơn. Bên còn lại cần một con đường tăng trưởng đủ êm để doanh nghiệp không phải trả một khoản "phí trưởng thành" quá lớn chỉ vì vừa vượt qua một ngưỡng doanh thu. Tôi nghĩ đây cũng là điều cần nhìn sâu hơn từ con số chỉ 1,8% hộ kinh doanh dự kiến mở rộng.

ẢNH: ĐAN THANH

Một nền kinh tế không thể chỉ hài lòng vì có nhiều hộ kinh doanh hoạt động ổn định. Phía sau hàng triệu hộ hôm nay phải có một dòng chảy tự nhiên để một phần trong số họ trở thành doanh nghiệp nhỏ, từ doanh nghiệp nhỏ trở thành doanh nghiệp vừa và một số tiếp tục lớn hơn nữa.

Thuế có thể không phải nguyên nhân duy nhất khiến người kinh doanh ngại lớn. Nhưng thuế và chi phí tuân thủ chắc chắn không nên trở thành lý do để họ lựa chọn đứng yên. 

Tôi lại nhớ người chủ cửa hàng từng nói với tôi rằng ông không sợ bán ít, chỉ sợ lớn lên rồi "thêm đủ thứ phải lo". 

Một chính sách tốt phải làm cho câu nói ấy trở nên lỗi thời. Người kinh doanh có thể sợ thua lỗ nhưng không nên sợ lớn.