El Nino hâm nóng nhu cầu thế giới, vì sao giá gạo Việt Nam vẫn bất động?

Nhìn Thái Lan tăng liên tục

Đầu tháng 9, thị trường gạo thế giới đón tin vui khi Philippines thông báo sản lượng nhập khẩu năm 2026 lên đến 5 triệu tấn, con số kỷ lục từ trước tới nay. Philippines là khách ruột của gạo Việt nên thông tin này khiến nhiều nông dân và doanh nghiệp kỳ vọng thị trường sẽ khởi sắc sau khi giảm sâu trong tháng 8. Tuy nhiên, điều bất ngờ là giá gạo VN vẫn bất động trong khi gạo các nước, đặc biệt là Thái Lan tăng liên tục. Hiệp hội Các nhà xuất khẩu gạo Thái Lan (TREA) thông tin, giá gạo tiêu chuẩn 5% tấm tuần này tăng thêm 7 USD lên 490 USD/tấn so với tuần trước, tăng 24 USD/tấn so với tháng trước. Các mặt hàng khác cũng tăng bình quân khoảng 10 USD/tấn.

Đặt vấn đề này với ông Nguyễn Vĩnh Trọng, Giám đốc Công ty TNHH Việt Hưng (Đồng Tháp), thì được biết VN chưa có đơn hàng từ Philippines, các thị trường khác như châu Phi hay Trung Quốc cũng chậm lại vì từ đầu năm đến nay đã nhập đủ số lượng. Vì thế, giá gạo trong nước cứ lững lờ, đi ngang.

"Philippines có nhu cầu nhưng đang thực hiện kế hoạch đa dạng hóa nguồn cung. Họ mới cấp SPS (giấy phép nhập khẩu) cho các thị trường Thái Lan, Campuchia, Myanmar và Pakistan nên giá gạo các thị trường này đồng loạt tăng. Thị trường VN chưa xuất hiện lực cầu nên giá vẫn đứng yên, thậm chí có xu hướng giảm dù đã ở mức đáy. Không có đầu ra, nên doanh nghiệp cũng không thu mua, kéo giá lúa nội địa giảm", ông Trọng giải thích. Hiện tại giá lúa tươi tại ruộng khoảng 6.000 đồng/kg. "Nhìn giá lúa giảm sâu, chúng tôi muốn mua vào dự trữ nhưng không dám vì việc tiếp cận vốn vay hiện tại rất khó và lãi suất rất cao", ông Trọng nói.

ẢNH: DUY TÂN

Nhiều doanh nghiệp cũng thừa nhận, với giá lúa hiện tại nông dân khó có lãi do chi phí sản xuất tăng cao. Ông Nguyễn Văn Thành, Giám đốc Công ty TNHH SXTM Phước Thành IV (Vĩnh Long), khẳng định giá lúa gạo hiện tại đã chạm đáy nên có thể sẽ không hạ nữa nhưng cũng chưa thể tăng vì chưa có đơn hàng. "Vốn và lãi suất là điểm nghẽn hiện tại. Tôi nghĩ, các bộ ngành và Chính phủ cần có chính sách hỗ trợ vốn với lãi suất ưu đãi cho doanh nghiệp và nông dân ngành gạo để thu mua lúa cho bà con nông dân", ông Thành đề xuất.

Bà Phan Mai Hương, đồng sáng lập chuyên trang thị trường lúa gạo SS Rice News, phân tích: Siêu El Nino sẽ tác động mạnh gây giảm nguồn cung lương thực toàn cầu và giá tăng. Nhưng đó là các dự báo và câu chuyện "ở thì tương lai". Còn hiện tại, chúng ta đang gặp khó đầu ra khi nhiều tháng qua các cơ quan chức năng Philippines chưa cấp thêm giấy phép nhập khẩu gạo nào với nguồn cung từ VN. 

"Philippines là nước nhập khẩu gạo lớn nhất thế giới, họ hiểu rất rõ vị thế của mình, đặc biệt trong bối cảnh nguồn cung từ năm ngoái đến hiện tại rất tốt. Các nguồn cung gạo khác cũng muốn nhảy vào chia phần ở thị trường "béo bở" này nên họ ra sức "vuốt ve, chiều chuộng" khách hàng. Và khi "thượng đế hài lòng" thì họ xuống tiền, chốt đơn. Đó là lý do vì sao ở thời điểm hiện tại chúng ta thất thế", bà Hương nói và khuyến nghị phải thật sự tỉnh táo phân tích tình hình và ứng xử phù hợp với các vấn đề trước mắt và lâu dài.

Cần tạo động lực để giữ chân nông dân với ruộng đồng

Theo bà Hương, với mục tiêu đa dạng hóa thị trường của Philippines có thành công hay không, thành công đến đâu có nhiều góc độ tiếp cận khác nhau. Nhưng cách tiếp cận vấn đề của họ đã khác xưa - gạo Việt không còn một mình một chợ mà phải cạnh tranh với các nguồn cung khác. Thực tế, từ đầu năm đến nay, gạo các nước cũng nhận được phản hồi rất tốt từ thị trường Philippines. 

"Trước đây, hoạt động xuất khẩu gạo của VN cũng gặp nhiều khó khăn khi phụ thuộc nhiều vào thị trường Trung Quốc. Do đó chúng ta chuyển hướng thành công sang thị trường Philippines. Điều này cho thấy sự nỗ lực và linh hoạt của các doanh nghiệp, dù cũng mất nhiều thời gian. Vì vậy, để thay đổi tình thế khó khăn hiện tại chúng ta cần phải thay đổi tư duy và cách tiếp cận thị trường, dung hòa lợi ích 2 bên để cùng có lợi. Ở chiều ngược lại VN cũng cần có chính sách để giảm phụ thuộc thị trường", bà Hương nói.

TS Đặng Kim Sơn, nguyên Viện trưởng Viện Chính sách chiến lược phát triển nông nghiệp nông thôn (IPSARD), chia sẻ: Bối cảnh chung của thế giới là nguồn cung lương thực và lúa gạo sẽ giảm vì đối mặt với nhiều thách thức về chi phí đầu vào tăng cao và thời tiết ngày càng khắc nghiệt. Ngoài ra ở VN, chi phí lao động còn tăng nhanh hơn các nước khiến hiệu quả kinh tế trong hoạt động sản xuất nông nghiệp gặp nhiều thách thức. Bên cạnh đó, chúng ta còn đối mặt với sự cạnh tranh về đất đai, hạ tầng với các ngành kinh tế khác. 

"Các địa phương hiện tại không thích làm nông nghiệp, nhất là trồng lúa vì nếu tập trung cho lúa thì sẽ nghèo, không đáp ứng mục tiêu tăng trưởng 2 con số. Còn bà con nông dân nếu không có lãi họ cũng sẽ bỏ ruộng. Nhưng VN không thể lơ là nông nghiệp hay lúa gạo vì nó là lợi thế mang tính chiến lược của VN. Để hạt gạo VN có sức cạnh tranh thì chúng ta phải đầu tư, chăm bẵm cho nó", TS Kim Sơn nhấn mạnh.

Chuyên gia Kim Sơn chia sẻ: Thời gian qua, nhiều nước như Trung Quốc, Indonesia hay cả Philippines đã dồn một nguồn lực rất lớn cho các kế hoạch nông nghiệp và an ninh lương thực. Trong khi sự đầu tư của chúng ta còn hạn chế nên chưa tạo thêm động lực tăng trưởng và sức cạnh tranh cho nông sản nói chung và lúa gạo nói riêng. Cơ chế hỗ trợ vốn và lãi suất để thu mua tạm trữ lúa gạo được triển khai nhiều năm qua nhưng mới dừng lại ở mức đối sách nên chưa mang lại hiệu quả như mong muốn, không giải quyết được căn cơ của vấn đề. 

"Cái mà nền nông nghiệp cần là một chính sách mang tính chiến lược và đầu tư bài bản cho nó. Thời gian qua, Đề án một triệu héc ta lúa chất lượng cao phát thải thấp là một chiến lược nhằm mục tiêu xoay trục thị trường. Khi siêu El Nino đi qua, vai trò của nông nghiệp và lúa gạo sẽ được định vị lại, được đầu tư tốt hơn. Các chính sách đầu tư mạnh cho nông nghiệp và nông thôn sẽ được triển khai để nuôi dưỡng trụ cột của nền kinh tế. Trong đó, cần phải tạo được động lực để bà con nông dân bám vào đồng ruộng và phát triển kinh tế ngay trên cánh đồng của mình", nguyên Viện trưởng IPSARD nói.