EU siết quản lý, nông sản Việt Nam ứng phó thế nào?

Vào EU chưa chắc vào được Pháp, Đức

Ngày 24.7, tại TP.HCM, Bộ NN-MT tổ chức hội nghị Cập nhật biện pháp an toàn thực phẩm và kiểm dịch động, thực vật (SPS) đối với nông sản, thực phẩm của Liên minh Châu Âu (EU) và Vương quốc Anh (UK). Ông Ngô Hồng Phong, Cục trưởng Cục Chất lượng, chế biến và phát triển thị trường kiêm Giám đốc Văn phòng SPS VN, phát biểu: Châu Âu là thị trường quan trọng thứ 3 đối với nông sản xuất khẩu của VN và cũng là thị trường khó tính nhất thế giới với các yêu cầu rất cao về chất lượng hàng hóa nhập khẩu. Đáng nói, các tiêu chuẩn SPS của thị trường tiếp tục được cập nhật, nâng cao và quản lý theo hướng toàn diện hơn theo chuỗi giá trị. Để đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao của thị trường quan trọng này, đòi hỏi chúng ta phải nỗ lực nhiều hơn trong việc tuân thủ.

TS Ngô Xuân Nam, Phó giám đốc Văn phòng SPS VN, dẫn chứng: Trong 6 tháng đầu năm nay, các thành viên Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) có tổng cộng 601 thông báo dự thảo và thông báo có hiệu lực về biện pháp SPS. Trong số này, EU đứng đầu với 74 thông báo, nhiều hơn cùng kỳ năm 2025 đến 9 thông báo và nhiều hơn thị trường Nhật Bản trong cùng giai đoạn đến 13 thông báo. Các sản phẩm nông sản của VN vào EU phần lớn đều nằm trong phạm vi điều chỉnh của các thông báo này. Đặc biệt là thông báo SPS số 959 trong việc siết chặt quản lý mức giới hạn dư lượng tối đa (MRL) với 8 hoạt chất gồm azocyclotin, chlorfenapyr, fenpropathrin, profenofos, cyhexatin, dicofol, endosulfan, fenarimol.

Trong số này, endosulfan thuộc danh mục bị cấm sử dụng tại VN, còn cyhexatin, dicofol, fenarimol VN chưa cấp phép sử dụng. Như vậy còn lại 4 hoạt chất cần quan tâm theo danh mục thông báo. "Đáng lo ngại là mức MRL tối đa theo tiêu chuẩn EU thấp hơn hàng trăm lần so với VN. Cụ thể, như quy định về hoạt chất profenofos trên sản phẩm cà chua, tiêu chuẩn MRL của VN là 10 mg/kg thì EU chỉ có 0,01 - 0,05 mg/kg; hay chất fenpropathrin trên cây có múi, dâu tây, trà của VN là 3 mg/kg thì EU cũng chỉ 0,01 - 0,05 mg/kg. "Ngưỡng dư lượng 0,01 mg/kg có thể hiểu đơn giản là gần như không có và không được phép sử dụng. Nếu sử dụng phải tuân thủ một quy trình kỹ thuật cực kỳ nghiêm ngặt. Các tiêu chuẩn mới này sẽ có hiệu lực vào tháng 9.2027, điều này có nghĩa là chúng ta có khoảng hơn 1 năm nữa để chuẩn bị", ông Nam phân tích.

ẢNH: CHÍ NHÂN

Chưa hết, ngoài việc siết chặt hơn các tiêu chuẩn MRL thì một số nước thành viên như Pháp, Đức lại thông báo tiêu chuẩn riêng cho thị trường của mình. Cụ thể, Pháp công bố thêm 5 hoạt chất ngoài thông báo chung của EU, trong đó VN có 2 hoạt chất đang được phép lưu hành. Điều này đồng nghĩa với việc sắp tới hàng được vào thị trường chung EU nhưng chưa chắc đã được vào Pháp, Đức. "Chúng tôi đang tiếp tục đàm phán để EU và các thị trường thành viên tuân thủ nguyên tắc thống nhất một thị trường chung, nhưng kết quả thế nào thì chưa thể nói trước. Ngược lại, cựu thành viên EU là Vương quốc Anh lại có xu hướng nới lỏng các quy định về MRL, một số hoạt chất mở rộng từ ngưỡng 0,05 mg/kg sang 20 mg/kg", đại diện Văn phòng SPS cho hay.

TS Ngô Xuân Nam cảnh báo: Rủi ro lớn nhất với thị trường EU chính là yếu tố ngành hàng. Nếu các thị trường khác họ xem xét vi phạm theo từng đối tượng cụ thể là lô hàng hay doanh nghiệp thì với EU một doanh nghiệp vi phạm có thể cả ngành hàng bị đình chỉ. Do vậy, các doanh nghiệp cần thực hiện nghiêm túc theo các yêu cầu về MRL của EU ngay từ đầu vụ. Chuyển cách tiếp cận từ xử lý sau cảnh báo sang quản trị rủi ro trước khi xuất khẩu. Đối với vấn đề thị trường cần duy trì cơ chế kiểm soát tăng cường. Tuân thủ quy định ghi nhãn hàng hóa và minh bạch thông tin. Rà soát toàn bộ công thức sản phẩm, phụ gia, chất hỗ trợ chế biến và kiểm soát nguy cơ thôi nhiễm từ bao bì.

Một yếu tố quan trọng không kém là EU đang triển khai áp dụng hệ thống ELAN - số hóa chứng từ phi hải quan nông sản với EU. Hệ thống này sẽ có hiệu lực đầy đủ từ ngày 17.1.2028; ngay từ bây giờ, các doanh nghiệp VN cần tập sử dụng và cung cấp dữ liệu lên hệ thống để có thể đạt thuận lợi khi nó chính thức đi vào hoạt động.

EUDR - chống phá rừng cả chuỗi giá trị không chỉ vùng trồng

Một vấn đề đáng quan tâm với nông sản xuất khẩu chính là việc thực thi quy định chống phá rừng (EUDR). TS Trương Tất Đơ, Cục Lâm nghiệp và kiểm lâm, cho biết mục tiêu của quy định này nhằm giảm thiểu nạn phá rừng và suy thoái rừng toàn cầu do hoạt động tiêu thụ của EU. EUDR áp dụng với 7 nhóm sản phẩm, trong đó VN có 3 nhóm nằm trong danh mục và có giá trị xuất khẩu cao là gỗ và sản phẩm gỗ, cà phê, cao su. Sau nhiều lần trì hoãn, hiện tại EU vẫn khẳng định sẽ áp dụng EUDR từ sau ngày 31.12.2026.

Đối với mặt hàng gỗ và sản phẩm gỗ, EU không phải là thị trường quan trọng nếu xét về kim ngạch nhưng nó giống như thị trường tiêu chuẩn chung - hàng vào được EU thì vào các thị trường khác rất dễ. Riêng với mặt hàng cà phê thì EU lại là thị trường quan trọng nhất. Điều này cho thấy việc tuân thủ quy định của EUDR là thiết yếu với những mặt hàng xuất khẩu chủ lực này.

NGUỒN: VĂN PHÒNG SPS VN

"Tin vui là vào tháng 5.2025, EU xếp VN vào đối tượng rủi ro thấp (còn có nhóm rủi ro tiêu chuẩn và rủi ro cao). Với việc được xếp vào diện rủi ro thấp, sản phẩm của VN khi xuất sang EU sẽ chỉ cần thực hiện quy trình thẩm định đơn giản hơn và tỷ lệ kiểm tra hậu kiểm là 1%. Dù vậy chi phí tuân thủ phát sinh cũng là rất lớn. Đặc biệt dù được đánh giá mức độ rủi ro thấp nhưng chúng ta cũng không nên chủ quan mà cần cập nhật thường xuyên các quy định của EU về EUDR, nhất là trong bối cảnh EU mới có bản cập nhật hướng dẫn tuân thủ chứ chưa có tiêu chí đánh giá chung", TS Tất Đơ nói và lưu ý EU quản lý bằng dữ liệu không gian nên khi cung cấp thông tin đầy đủ về tọa độ khu đất thay vì định vị nó. Thông tin càng chính xác và minh bạch sẽ càng có lợi. Bên cạnh đó, cũng cần phải chuẩn bị tinh thần giải trình các vấn đề liên quan đến đất đai, tổ chức sản xuất trong ít nhất 5 năm gần đây. "EUDR không chỉ yêu cầu khu đất trực tiếp sản xuất "không phải là đất từ phá rừng" mà cả con đường vận chuyển, kho bãi, nhà máy sản xuất; tóm lại là cả chuỗi giá trị phải tuân thủ", vị này nhấn mạnh.

Theo TS Trương Tất Đơ: Về mặt quản lý, nhà nước cần sớm hoàn thiện kế hoạch hành động quốc gia về việc tuân thủ quy định EUDR, hoàn thiện tiêu chuẩn kỹ thuật, cơ sở dữ liệu và phát triển mô hình kinh tế bền vững.