Giải bài toán bản quyền báo chí trong kỷ nguyên AI

Sáng 20.6, trong khuôn khổ Diễn đàn Báo chí toàn quốc 2026, phiên thảo luận số 4 với chủ đề "Bản quyền báo chí trong kỷ nguyên AI: Bảo vệ giá trị của nghề báo" đã thu hút nhiều nhà quản lý và lãnh đạo các cơ quan báo chí cùng thảo luận về thực trạng chất xám báo chí đang bị xâm phạm nghiêm trọng trên môi trường số, đồng thời tìm kiếm những giải pháp chiến lược bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người làm báo.

ẢNH: TUẤN MINH

Đối diện với AI: Chấp nhận thách thức và kiên quyết bảo vệ bản quyền

Khẳng định tính cấp thiết của vấn đề, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam Lê Quốc Minh đã chỉ ra sự thay đổi phức tạp của vấn đề bản quyền so với thời gian trước đây. 

Cách thức vi phạm hiện nay tinh vi hơn rất nhiều, không chỉ dừng lại ở hành vi sao chép thủ công mà đã chuyển sang việc các nhà sáng tạo nội dung cá nhân "xào nấu" lại tin tức trên mạng xã hội và đặc biệt là sự trỗi dậy của AI.

ẢNH: TUẤN MINH

Ông Minh nhấn mạnh, trí tuệ nhân tạo đang tự động rà quét và thu thập dữ liệu khổng lồ từ các trang báo lớn để huấn luyện hệ thống mà không hề có sự chia sẻ quyền lợi. Nhìn từ bài học quốc tế như thành công của Úc trong việc đàm phán thu phí, ông Minh cho rằng, Việt Nam cần những bước đi cẩn trọng, linh hoạt nhưng dứt khoát.

Đặc biệt, ông Minh kêu gọi các cơ quan báo chí nâng cao ý thức tự bảo vệ tài sản của chính mình: "Nếu không bảo vệ được bản quyền, chắc chắn báo chí sẽ gặp khó khăn vô cùng. Một chương trình dù là văn bản, dù là một bức hình, dù là phát thanh hay truyền hình, dù là một video chúng ta cũng phải bảo vệ bản quyền bằng được". 

Cũng theo Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, sự quyết liệt này cần đi kèm với việc áp dụng công nghệ rà quét kỹ thuật số để phát hiện vi phạm và sẵn sàng áp dụng các biện pháp xử lý triệt để.

Lỗ hổng pháp lý và thực trạng "đánh cắp" chất xám báo chí

Trình bày bức tranh toàn cảnh về kinh tế báo chí, bà Đặng Thị Phương Thảo, Phó cục trưởng Cục Báo chí (Bộ VH-TT-DL), đã mang đến những số liệu đáng suy ngẫm. Hệ sinh thái báo chí đang chịu áp lực cực lớn khi 70% doanh thu quảng cáo chảy vào túi các nền tảng xuyên biên giới, trong khi hơn 700 cơ quan báo chí chính thống phải cạnh tranh gay gắt phần thị phần ít ỏi còn lại. Hành vi của độc giả cũng thay đổi hoàn toàn khi có tới 70% công chúng tiếp cận tin tức qua mạng xã hội thay vì trực tiếp truy cập vào báo điện tử.

ẢNH: TUẤN MINH

Trong bối cảnh đó, vấn đề vi phạm bản quyền trở thành "căn bệnh trầm kha" làm suy kiệt sức sáng tạo của đội ngũ làm nghề. "Một bài điều tra mà anh em phóng viên phải lặn lội, dấn thân, nằm vùng hàng tháng trời, nhưng vừa đăng lên mạng chỉ 1 phút sau đã bị sao chép toàn bộ, đẩy lên các hệ thống khác mà không có bất kỳ một lời xin phép nào", bà Thảo thẳng thắn chỉ ra thực trạng.

Theo bà Thảo, AI đang khiến nội dung báo chí trở thành tài sản dễ bị đánh cắp nhất thông qua 4 nhóm vi phạm: sao chép nguyên văn; "xào nấu" câu chữ; vi phạm bản quyền hình ảnh, video; và AI thu thập dữ liệu trái phép. 

Dù khung pháp lý tại Việt Nam cơ bản đã đáp ứng tiêu chuẩn, nhưng các chế tài thực thi vẫn chưa theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ. Bà Thảo kiến nghị cần sớm thành lập một cơ quan quản lý tập thể về quyền báo chí, xây dựng cơ chế đàm phán chia sẻ doanh thu và ứng dụng công nghệ giám sát thông minh để tự động bảo vệ nguồn tin chính thống.

Thay đổi mô hình kinh doanh: từ bán "tin tức" sang bán "tri thức"

Mở rộng góc nhìn từ vấn đề pháp lý sang chiến lược thích ứng, ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển truyền thông (IPS), đề xuất cách tiếp cận hoàn toàn mới đối với vấn đề bảo vệ bản quyền. 

Theo ông, thay vì chỉ tập trung vào việc ngăn chặn sao chép tác phẩm như trước đây, báo chí cần chủ động thay đổi tư duy để bắt nhịp với sự chuyển dịch không ngừng của công nghệ số.

ẢNH: TUẤN MINH

Bước vào kỷ nguyên AI, mô hình tiếp nhận thông tin đang chuyển từ việc "đọc nội dung" sang "truy vấn và trả lời". Ông Đồng gợi ý báo chí cần tập trung vào lợi thế cạnh tranh cốt lõi: kho dữ liệu tri thức chuyên sâu và độ tin cậy cao.

Để khắc phục hiện tượng "ảo giác thông tin" của AI tạo sinh, báo chí có thể phát triển các mô hình trả lời tự động dựa trên chính nguồn dữ liệu nội bộ đã qua kiểm chứng (RAG). Từ đó, mô hình doanh thu sẽ chuyển từ quảng cáo truyền thống sang việc bán các "AI Token" cho mỗi lượt truy vấn chuyên sâu.

Đặc biệt, ông Đồng nhấn mạnh tư duy thay đổi cách định giá tài sản báo chí thông qua một hình ảnh so sánh sinh động: "Tri thức của chúng ta giống như quả dừa. Chúng ta hiện chỉ bán mỗi quả dừa là bài báo cuối cùng. Nhưng thân dừa, lá dừa, hoa dừa cũng làm ra sản phẩm cơ mà? Phải phân rã sản phẩm ra để bán". 

Theo ông, toàn bộ chuỗi giá trị từ khâu ý tưởng, dữ liệu thu thập thô, băng ghi âm phỏng vấn chuyên gia... đều là tài sản trí tuệ cần được bảo vệ và khai thác thương mại.

Lằn ranh sinh tử: AI đang "giải cấu trúc" nghề báo

ẢNH: TUẤN MINH

Nhìn nhận vấn đề từ lăng kính thực tiễn của một tòa soạn, nhà báo Trần Việt Hưng, Phó tổng Biên tập Báo Thanh Niên, mang đến một lời cảnh báo sâu sắc về sự đe dọa mang tính sống còn của AI đối với bản chất nghề nghiệp.

Theo nhà báo Trần Việt Hưng, những thất thoát về tài sản chỉ là bề nổi của tảng băng. AI đang tạo ra một bước ngoặt thay đổi hoàn toàn mô hình tiếp nhận thông tin, dẫn đến quá trình "giải cấu trúc" nghề báo. 

Nếu trước đây, một bài báo được xuất bản có thể kết nối hàng triệu độc giả, tạo ra sự chia sẻ chung về cộng đồng và cảm xúc, thì AI lại biến quá trình tiếp nhận tri thức thành những cuộc truy vấn cá nhân hóa 1 - 1. 

Sự thay đổi này đe dọa "xóa mờ" tư cách của báo chí, biến các tòa soạn từ những cơ quan truyền thông có sứ mệnh định hướng dư luận thành những "ngân hàng cung cấp dữ liệu" vô hồn để máy móc truy xuất.

Chia sẻ về nguy cơ đánh mất vai trò cốt lõi này, nhà báo Trần Việt Hưng khẳng định sứ mệnh thực sự của những người làm nghề: "Chúng tôi mong muốn báo chí phải là một phương tiện để cộng đồng cùng chia sẻ cảm xúc, cùng chia sẻ tri thức và từ đó biến thành hành động, thành sự thay đổi xã hội, chứ không chỉ đơn thuần là câu chuyện đi tiếp cận thông tin".

Bảo vệ bản quyền chính là bảo vệ tương lai

ẢNH: TUẤN MINH

Khép lại phiên thảo luận sôi nổi, ông Nguyễn Văn Bá, Tổng biên tập Báo điện tử VietNamNet, người điều hành phiên thảo luận, đã đúc kết lại ý nghĩa cốt lõi của toàn bộ nỗ lực bảo vệ bản quyền mà ngành báo chí đang hướng tới.

"Khi mà tin tức gốc không còn được tạo ra thì điều mất đi không phải là doanh thu của các tòa soạn, mà chính là nền tảng thông tin và sự tin cậy của báo chí đối với xã hội", ông Bá khẳng định, và nhấn mạnh: "Bản quyền không chỉ là câu chuyện của luật pháp, mà bản quyền chính là câu chuyện bảo vệ tương lai của nghề báo chúng ta".

Tổng biên tập Báo VietNamNet chia sẻ, kỷ nguyên AI mang đến những thách thức chưa từng có tiền lệ, buộc nền báo chí phải đoàn kết, tái cấu trúc mô hình kinh doanh, chủ động làm chủ công nghệ, nhưng đồng thời phải kiên quyết bảo vệ những giá trị cốt lõi không thể thay thế bằng thuật toán: đó là sự dấn thân, tính kết nối cộng đồng và những sự thật đáng tin cậy.