Giải mã hình vẽ 3 vuông 7 tròn trước nhà người Việt đầu năm mới

Mỗi dịp tết, bên cạnh dọn dẹp nhà cửa, tảo mộ, mua lá mùi già, sắm bánh mứt, trong ký ức của nhiều người Việt lớn tuổi còn có một hình ảnh rất quen: những nét vôi trắng hoặc tro bếp được vẽ trước cổng, đầu ngõ, ngay bậc cửa. Có nơi vẽ hình cung tên, có nơi vẽ vuông - tròn - tam giác, có nơi chỉ đơn giản là vài vệt trắng ngang đất.

Một nghi thức nhỏ, âm thầm, nhưng lại chứa đựng cả một hệ tri thức dân gian về cách con người "giữ cửa, giữ nhà, giữ bình an" khi bước sang năm mới.

Thanh Niên xin giới thiệu bài viết của ông Hoàng Triệu Hải, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu địa lý kiến trúc Phương Đông về ý nghĩa những hình vẽ này:

Ý nghĩa hình vẽ 3 vuông 7 tròn, cung tên bắn tà

Một trong những hình phổ biến trước nhà là cung tên. Người xưa vẽ mũi tên hướng ra ngoài cổng với ý nghĩa bắn tà, đẩy lùi những điều xấu ra khỏi không gian sống. Theo truyền thuyết dân gian, tục này gắn với thời vua Đinh Tiên Hoàng, khi trong nước có dịch bệnh, dân lấy vôi vẽ cung tên trước cửa để cầu an.

ẢNH: HOÀNG TRIỆU HẢI

Ở góc độ biểu tượng, cung tên là hình ảnh của hành động, của lực hướng ra. Không cần hiểu "tà ma" theo nghĩa cụ thể, chỉ riêng hình ảnh một vũ khí hướng ra ngoài cũng đủ tạo cảm giác chủ động, phòng vệ, trấn giữ. Gia đình thấy yên tâm, hàng xóm thấy trật tự, xã hội hình thành một tâm thế chung: năm mới phải sạch sẽ, an toàn.

Bên cạnh cung tên, nhiều nơi vẽ 3 hình cơ bản: vuông, tròn, tam giác. 3 hình này tưởng chừng đơn giản, nhưng lại gắn với cả một hệ tư duy cổ truyền.

Hình tròn tượng trưng cho sự viên mãn, trọn vẹn, liên tục. Tròn không góc cạnh, không điểm chết, nên gợi cảm giác che chở, bao bọc.

Hình vuông đại diện cho nền tảng, khuôn phép, kỷ cương. Vuông là "nếp", là trật tự của một nếp nhà.

Tam giác gợi hướng lực, có đỉnh, có phương, như mũi nhọn hướng lên. Trong nhiều cách hiểu, tam giác còn liên tưởng tới tam tài: trời - đất - người.

3 hình kết hợp tạo thành một thông điệp rất Việt: trời tròn - đất vuông - con người đứng giữa, mong sống hài hòa, đủ đầy, bền vững. Vẽ 3 hình này trước cửa chính là cách "đặt lại trật tự vũ trụ" cho không gian sống.

Trong dân gian có câu: "3 vuông 7 tròn, đời cha phú quý, đời con sang giàu". Đây không phải công thức toán học, mà là biểu tượng. Con số 3 và 7 đều là số đẹp trong văn hóa phương Đông, gắn với ý niệm đủ - đầy - may mắn.

Vẽ 3 vuông 7 tròn trước cửa không phải để cầu giàu sang theo kiểu mê tín, mà là cách gửi đi một mong ước: năm mới trọn vẹn, suôn sẻ, không thiếu hụt, không đổ vỡ. Giống như dán câu đối đỏ hay treo tranh tết, đó là một hình thức "lập trình tâm lý" cho năm mới.

Vì sao vẽ bằng vôi hoặc tro?

Trong phong tục cổ truyền, hệ ký hiệu vôi, tro trước cửa được hiểu theo ba chức năng chính: trấn, tẩy và lập giới.

Trấn là trấn áp, xua đuổi những điều xui rủi, bất trắc, tai ương. Người xưa tin rằng cuối năm là thời điểm nhiều "khí tạp", những điều không may dễ tích tụ sau một năm dài. Vẽ hình trước cửa là cách "đặt dấu", báo hiệu nơi này đã được bảo vệ, đã có chủ, không phải không gian trống.

ẢNH: HOÀNG TRIỆU HẢI

Tẩy là thanh tẩy, làm sạch. Vôi và tro đều mang cảm quan "khô - sạch - sáng". Trong xã hội nông nghiệp, nơi chuồng trại sát nhà, môi trường dễ ô nhiễm, thì việc rắc vôi, quét vôi không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn có tác dụng vệ sinh, khử khuẩn thực tế.

Lập giới là xác lập ranh giới giữa "trong nhà" và "ngoài nhà". Cửa không chỉ là chỗ ra vào mà là nơi giao thoa mọi thứ: người lạ, tiếng ồn, khí hậu, tin tức, cả những rủi ro vô hình. Vẽ dấu trước cửa chính là cách con người nói với thế giới: từ đây trở vào là không gian riêng, đã được chăm nom, bảo vệ.

Trong tư duy truyền thống, cửa ngõ là nơi thiêng. Nhiều nghi thức dân gian đều xoay quanh cửa: khai môn khi xây nhà, treo bùa, gác chổi, đặt tượng chó, voi đá, đốt hương trước hiên. Cửa là điểm dễ bị xâm nhập nhất, nên cũng là nơi cần được "canh giữ" nhất.

Tục vẽ vôi trước tết vì vậy không phải mê tín thuần túy, mà là một cơ chế tâm lý - xã hội. Khi gia chủ vẽ vài nét trước cửa, họ cảm thấy mình đã làm một việc có ích cho năm mới. Khi hàng xóm thấy nhà bên cạnh cũng có dấu vôi, họ biết mọi người cùng bước vào một chu kỳ mới, cùng mong bình an. Cả khu xóm hình thành một cảm giác trật tự, đồng thuận, yên tâm.

Sở dĩ người Việt dùng vôi hoặc tro để vẽ các ký hiệu này vì vôi ngày thường được dùng để quét tường, xây nhà, ăn trầu, tẩy chuồng trại, khử trùng ao hồ. Cuối năm mua vôi không chỉ để sửa sang nhà cửa, mà còn để quét mộ, làm mới không gian sống, xóa đi dấu tích cũ kỹ của năm cũ.

Tro bếp thì gắn với lửa, với bếp - trung tâm của ngôi nhà. Tro vừa là sản phẩm của đốt cháy, vừa mang ý nghĩa thiêu hủy những gì không sạch, không tốt. Trong cảm thức dân gian, tro và vôi đều "có hỏa", có khả năng xua uế, trừ tạp.

Điều thú vị là người Việt không dùng vật gì xa lạ, cao siêu, mà lấy chính những thứ quen thuộc trong sinh hoạt hằng ngày để làm nghi lễ. Chính sự "bếp hóa" này khiến phong tục vừa gần gũi vừa bền bỉ qua nhiều thế hệ.

Ngày nay, ở đô thị, tục vẽ vôi gần như biến mất. Nhiều người cho là mất thẩm mỹ, rườm rà, thậm chí sợ bùa chú. Nhà cửa hiện đại kín cổng cao tường, ít ai còn chuồng trại sát nhà, nên nhu cầu khử trùng bằng vôi cũng không còn.

Tuy vậy, ở nông thôn, một số nơi vẫn giữ. Có gia đình không dùng vôi mà dùng muối hạt, vừa sạch, vừa dễ lau, vừa giữ được tinh thần trên.

Dù là vẽ vôi, tro, dán chữ Phúc, treo bùa bình an hay đơn giản là lau cửa thật sạch, tất cả đều cùng một mục đích: đặt lại trật tự cho không gian sống và cho chính lòng mình.

Những dấu vôi trước cửa vì thế không chỉ là ký hiệu trừ tà, mà là dấu ấn của một nếp nghĩ rất Việt: giữ cửa là giữ nhà, giữ nhà là giữ lòng, mà giữ được lòng thì năm mới tự khắc an.