Gian lận thi cử: Vì sao bài học cũ chưa đủ sức ngăn chặn?

09/11/2026 12:27 GMT+7

Bộ GD-ĐT ban hành Kế hoạch triển khai Chỉ thị số 37/CT-TTg về tăng cường phòng, chống gian lận thi cử, kiểm tra, đánh giá trong GD-ĐT, nhằm cụ thể hóa các nhiệm vụ Thủ tướng Chính phủ giao Bộ GD-ĐT tại Chỉ thị số 37, xác định rõ đơn vị chủ trì, phối hợp, sản phẩm và thời hạn hoàn thành.

Chỉ nói riêng về kỳ thi tốt nghiệp THPT, năm 2018, gian lận thi cử tại Hà Giang, Sơn La, Hòa Bình gây chấn động; nhiều cán bộ, giáo viên bị xử lý hình sự, kết quả thi của hàng trăm thí sinh bị ảnh hưởng. Năm 2026, sai phạm nghiêm trọng lại xảy ra tại Trường THPT chuyên Tuyên Quang, với sự tham gia của cả những người tổ chức, coi thi và giám sát.

Vì sao bài học cũ chưa đủ sức ngăn chặn gian lận thi cử? Cần làm rõ động cơ gian lận, kẽ hở tổ chức thi và trách nhiệm cá nhân, thay vì quy tất cả cho "bệnh thành tích".

Khi điểm số trở thành lợi ích phải giành bằng mọi giá

Điểm thi tốt nghiệp THPT không chỉ phản ánh kết quả học tập mà còn ảnh hưởng đến cơ hội xét tuyển đại học, lựa chọn ngành nghề và tương lai người học.

Theo thông tin cơ quan điều tra công bố ngày 1.10.2026, tại điểm thi Trường THPT chuyên tỉnh Tuyên Quang, các bị can đã bàn bạc cách tạo điều kiện để thí sinh đạt kết quả cao. Sai phạm gồm bố trí giám thị và số báo danh để thí sinh hỗ trợ nhau, tạo điều kiện trao đổi trong phòng thi, chỉ đạo giáo viên giải đề và trực tiếp vào phòng thi nhắc đáp án, hướng dẫn làm bài. Cơ quan điều tra cho biết đã khởi tố 41 bị can về tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ.

Vì vậy, không nên mặc nhiên quy mọi sai phạm cho "bệnh thành tích". Điểm số bị làm sai lệch không làm tăng năng lực thực chất của người học, mà chỉ tạo lợi thế bất công, có thể tước đi cơ hội của những thí sinh xứng đáng. Khi lợi ích của một nhóm được đánh đổi bằng quyền lợi của nhóm khác, kỳ thi đã đánh mất chức năng đánh giá và tuyển chọn công bằng.

4 lỗ hổng khiến gian lận thi cử có thể xảy ra

Từ những vụ việc năm 2018 và 2026, cần tập trung làm rõ 4 lỗ hổng cốt lõi.

Thứ nhất, lợi ích gắn với điểm số tạo ra động cơ can thiệp vào kết quả thi. Khi điểm thi quyết định những cơ hội quan trọng, một số người có thể tìm cách tạo lợi thế cho con em, học trò hoặc người quen. Điều cần ngăn chặn là việc biến mong muốn thành hành vi vi phạm, bất chấp quyền lợi của những thí sinh khác.

Thứ hai, cơ chế tổ chức và giám sát không ngăn được sự can thiệp có chủ ý. Một kỳ thi có quy chế, hội đồng, thanh tra và giám sát vẫn có thể bị thao túng nếu người thực thi cố tình vi phạm hoặc những người có trách nhiệm kiểm soát không phát hiện, ngăn chặn. Vụ việc tại Trường THPT chuyên Tuyên Quang đặt ra câu hỏi về tính độc lập của giám sát, cách bố trí nhân sự, kiểm soát chéo và khả năng phát hiện sự thông đồng. Lỗ hổng không chỉ nằm ở quy trình hay thiết bị, mà còn ở việc cơ chế kiểm soát có đủ sức ngăn người được giao nhiệm vụ lợi dụng chính vị trí của mình hay không.

Thứ ba, trách nhiệm cá nhân và cơ chế phòng ngừa chưa loại bỏ được nguy cơ tái phạm. Xử lý nghiêm các vụ việc là cần thiết, nhưng nếu chỉ xử lý những người đã vi phạm mà không khắc phục điều kiện tạo cơ hội cho sai phạm, nguy cơ tái diễn vẫn còn. Cần làm rõ trách nhiệm của người chủ mưu, người trực tiếp thực hiện, người tiếp tay, bao che và người được giao giám sát nhưng không hoàn thành nhiệm vụ. Không thể lấy áp lực thành tích hay mong muốn giúp HS làm lý do giảm nhẹ trách nhiệm đối với hành vi vi phạm pháp luật.

Thứ tư, bố trí điểm thi riêng theo từng trường là một kẽ hở cần khắc phục. Kinh nghiệm hàng chục năm ở nhiều địa phương như TP.HCM, Hà Nội, Đà Nẵng, Huế và Quảng Trị... cho thấy, tổ chức điểm thi liên trường, trộn thí sinh từ nhiều trường là giải pháp hữu hiệu để hạn chế sự thông đồng, bao che giữa cán bộ coi thi và nhà trường. Tuy nhiên, do Bộ GD-ĐT không cấm thi theo trường riêng, một số địa phương đã áp dụng cách này, thậm chí bố trí đến hai thư ký điểm thi là người của trường. Đây là những bất cập về tổ chức, làm suy giảm tính độc lập trong giám sát và tạo nguy cơ phát sinh gian lận. Cần chấm dứt cách bố trí này, khôi phục nguyên tắc thi liên trường và không sử dụng cán bộ, thư ký của trường có thí sinh dự thi tại chính điểm thi đó.

Bốn lỗ hổng này có quan hệ với nhau: lợi ích tạo động cơ, kiểm soát yếu tạo cơ hội, còn việc không xử lý đến cùng hoặc không khắc phục kẽ hở làm suy giảm hiệu quả phòng ngừa. Tuy nhiên, mỗi vụ việc có thể có nguyên nhân riêng; việc xác định động cơ, vai trò và trách nhiệm cụ thể phải dựa trên chứng cứ.

Siết quy chế phải đi cùng kiểm soát trách nhiệm

Tại hội nghị tổng kết kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 và triển khai kỳ thi năm 2027, ngày 29.10.2026, lãnh đạo Bộ GD-ĐT yêu cầu nhìn thẳng vào bản chất vụ việc Tuyên Quang, không né tránh trách nhiệm và không dùng khái niệm "bệnh thành tích" để giảm nhẹ tính chất vi phạm. Yêu cầu này nhấn mạnh sự cần thiết phải phân biệt nguyên nhân, động cơ với trách nhiệm pháp lý của từng cá nhân.

Ngày 20.10.2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị 37/CT-TTg về tăng cường phòng, chống gian lận thi cử, kiểm tra, đánh giá trong giáo dục và đào tạo. Chỉ thị yêu cầu chuyển mạnh từ tập trung phát hiện, xử lý sang chủ động quản trị rủi ro, phòng ngừa từ sớm; đồng thời phân định trách nhiệm, tăng cường kiểm soát chéo và kiểm tra độc lập ở những khâu có nguy cơ cao. Văn bản cũng yêu cầu không lấy riêng tỷ lệ học sinh giỏi, tỷ lệ tốt nghiệp hay kết quả thi làm căn cứ đánh giá, khen thưởng.

Đây là hướng đi cần thiết, nhưng điều quyết định không phải số lượng camera, thiết bị hay quy trình được bổ sung. Công nghệ có thể hỗ trợ giám sát, dữ liệu có thể giúp phát hiện bất thường, nhưng không thể tự ngăn chặn hành vi thông đồng hoặc cố tình vi phạm. Giải pháp cốt lõi là tổ chức giám sát độc lập, kiểm soát chéo thực chất, minh bạch việc phân công nhân sự và xác định rõ trách nhiệm ở từng khâu.

Đồng thời, phải xử lý nghiêm người vi phạm theo đúng pháp luật, không có vùng cấm; làm rõ trách nhiệm của người chủ mưu, người tiếp tay và người bao che. Việc xử lý cần dựa trên chứng cứ, tránh cả bỏ lọt vi phạm lẫn quy kết khi chưa đủ căn cứ.

Bảo vệ người trung thực, khôi phục niềm tin

Hậu quả lớn nhất của gian lận thi cử không chỉ là điểm số sai lệch, mà còn là sự tổn thương đối với công bằng và niềm tin xã hội. Thí sinh học thật, thi thật có thể mất cơ hội vào trường đại học hoặc ngành học mong muốn vì kết quả bị thao túng. Vì vậy, bảo vệ quyền lợi của các em phải là ưu tiên khi xử lý hậu quả.

Mọi quyết định điều chỉnh kết quả hoặc tổ chức thi lại, nếu cần, phải có căn cứ, minh bạch và khả thi, không để người không vi phạm chịu thiệt thay cho người vi phạm.

Về lâu dài, giáo dục cần đánh giá đúng năng lực thực chất, đồng thời giúp học sinh hiểu rằng điểm số và trường đại học không phải con đường duy nhất quyết định tương lai. Gia đình, nhà trường cần khuyến khích khát vọng vươn lên, nhưng không thể đánh đổi trung thực và công bằng để đạt mục tiêu trước mắt.

Học thật, thi thật, đánh giá thật chỉ có ý nghĩa khi mọi thí sinh được cạnh tranh bằng năng lực thực chất, hành vi can thiệp trái phép bị phát hiện, xử lý nghiêm và quyền lợi của người trung thực được bảo vệ.