Giáo dục bản sắc dân tộc không chỉ gìn giữ các giá trị truyền thống mà còn giúp thế hệ trẻ phát triển tư duy độc lập, sáng tạo trên nền tảng văn hóa VN và tự tin hội nhập.
Bản sắc dân tộc: từ gìn giữ đến phát triển
AI có thể dịch nhiều ngôn ngữ, giải thích khác biệt văn hóa, sáng tác văn bản, âm nhạc và hội họa. Công nghệ ngày càng thu hẹp khoảng cách ngôn ngữ, địa lý, tạo điều kiện để con người tiếp cận kho tri thức toàn cầu. Trong thế giới ấy, câu hỏi đặt ra là: Điều gì làm nên bản sắc của con người VN?
Bản sắc dân tộc không chỉ hiện diện trong tà áo dài, câu ca dao, lễ hội hay những trang sử hào hùng, mà còn trong tiếng Việt, ký ức lịch sử, cách ứng xử, tinh thần cộng đồng, lòng nhân ái và khát vọng xây dựng đất nước. Được hình thành qua lịch sử và truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, bản sắc không phải một hệ giá trị bất biến mà tiếp tục phát triển qua quá trình tiếp nhận, sáng tạo và thích ứng với thời đại.

Nhà trường phải giúp người học hiểu ý nghĩa của truyền thống, vận dụng những giá trị tốt đẹp vào cuộc sống và biết sáng tạo trên nền tảng văn hóa dân tộc
ẢNH: NHẬT THỊNH
Vì vậy, giáo dục bản sắc dân tộc không thể chỉ dừng ở truyền thụ kiến thức, ghi nhớ sự kiện lịch sử hay tổ chức hoạt động văn hóa mang tính hình thức. Quan trọng hơn, nhà trường phải giúp người học hiểu ý nghĩa của truyền thống, vận dụng những giá trị tốt đẹp vào cuộc sống và biết sáng tạo trên nền tảng văn hóa dân tộc.
Bảo tồn thiếu sáng tạo có thể khiến truyền thống trở nên tĩnh tại; tiếp nhận cái mới mà quên cội nguồn lại làm con người mất điểm tựa văn hóa. Giáo dục bản sắc cần kết hợp cả hai yêu cầu: giúp người trẻ hiểu mình từ đâu đến, đồng thời có năng lực đối thoại, học hỏi và đóng góp cho thế giới.
Tiếng Việt là nền tảng, tiếng Anh là cầu nối
Chủ trương tăng cường tiếng Anh, hướng tới đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong nhà trường mở ra cơ hội lớn cho giáo dục VN. Tuy nhiên, phát triển ngoại ngữ cần đi cùng việc củng cố năng lực tiếng Việt và hiểu biết văn hóa dân tộc.
Tiếng Việt không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn là môi trường hình thành tư duy, lưu giữ ký ức văn hóa và biểu đạt tâm hồn VN. Khả năng sử dụng tiếng Việt chính xác, lập luận chặt chẽ và diễn đạt suy nghĩ độc lập là nền tảng quan trọng của học tập suốt đời. Tiếng Anh giúp người học tiếp cận tri thức KH-CN và văn hóa nhân loại, mở rộng hợp tác, đồng thời giới thiệu VN với thế giới.
Hai ngôn ngữ không đối lập mà bổ sung cho nhau. Hiểu sâu tiếng Việt, lịch sử và văn hóa dân tộc giúp học sinh (HS) tự tin giới thiệu các giá trị VN; tiếp xúc với ngôn ngữ và văn hóa khác cũng giúp các em có thêm góc nhìn để hiểu rõ hơn bản sắc của mình.
Lịch sử Trường Quốc học Huế giai đoạn 1896-1945 là một gợi mở đáng suy ngẫm. Trong môi trường giáo dục Pháp, với tiếng Pháp giữ vai trò chủ đạo, nhà trường vẫn góp phần đào tạo nhiều thế hệ HS yêu nước, trong đó có Hồ Chí Minh, Trần Phú, Hà Huy Tập, Lê Duẩn, Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp; cùng những trí thức, văn nghệ sĩ như Đặng Thai Mai, Xuân Diệu, Huy Cận, Tế Hanh, Nguyễn Văn Thương, Trần Hoàn; những nhà khoa học tiêu biểu như Tạ Quang Bửu, Tôn Thất Tùng, Đặng Văn Ngữ, Hoàng Tụy… Điều đó cho thấy tiếp nhận tri thức bên ngoài không đồng nghĩa với đánh mất bản sắc dân tộc. Ngôn ngữ là phương tiện, tri thức là nguồn lực; còn lòng yêu nước, nhân cách và trách nhiệm xã hội được hình thành từ sự tương tác giữa giáo dục, gia đình, môi trường sống và nhận thức của mỗi người.
Trong thời đại AI, mục tiêu không chỉ là đào tạo những người giỏi ngoại ngữ, mà là những công dân có nền tảng văn hóa vững vàng, tư duy độc lập, đủ năng lực đối thoại bình đẳng với thế giới và vận dụng tri thức nhân loại để phát triển đất nước.
Từ tiếp nhận di sản đến sáng tạo giá trị mới
AI đặt ra yêu cầu đổi mới cách giáo dục bản sắc dân tộc. HS có thể sử dụng công nghệ để khám phá lịch sử địa phương, số hóa di sản, tìm hiểu văn học dân gian, đối chiếu các nền văn hóa và giới thiệu giá trị VN bằng nhiều ngôn ngữ.

Trong thời đại AI, mục tiêu không chỉ là đào tạo những người giỏi ngoại ngữ, mà là những công dân có nền tảng văn hóa vững vàng, tư duy độc lập
ẢNH: NHẬT THỊNH
Trong môn ngữ văn, các em có thể dùng AI so sánh bản dịch tiếng Anh với nguyên tác tiếng Việt, nhận diện những sắc thái văn hóa khó chuyển tải giữa hai ngôn ngữ. AI cũng có thể sáng tác thơ, văn, nhạc, đặt ra câu hỏi về sự khác biệt giữa sản phẩm do máy tạo ra và sáng tạo của con người.
Đề thi học sinh giỏi ngữ văn THPT TP.Huế năm học 2026-2027 đặt ra vấn đề trong sáng tạo tác phẩm văn học thời đại AI, khi đặt bài thơ Đi thuyền của Xuân Diệu bên cạnh những bài thơ do ChatGPT tạo ra cùng viết về thời gian.
Trong môn lịch sử, HS có thể khai thác tư liệu số, kiểm chứng thông tin và xây dựng sản phẩm giới thiệu lịch sử dân tộc. Các dự án liên môn còn mở ra cơ hội xây dựng bảo tàng trực tuyến, làm phim về di sản và sáng tạo sản phẩm văn hóa hướng đến công chúng quốc tế.
Điều quan trọng là AI phải trở thành công cụ hỗ trợ tư duy, không phải phương tiện làm thay người học. Sao chép câu trả lời của AI có thể đem lại thông tin nhưng chưa chắc tạo nên hiểu biết sâu sắc. Nhà trường cần giúp HS biết đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin, nhận diện thiên kiến, đánh giá sản phẩm và chịu trách nhiệm về điều mình tạo ra.
AI có thể gợi mở cách diễn đạt, làm giàu vốn từ và mở rộng khả năng biểu đạt, nhưng không thể thay thế hoàn toàn trải nghiệm sống, sự rung động trước một câu thơ hay tình cảm của con người đối với quê hương. Giáo dục bản sắc trong thời đại mới vì thế không chỉ giúp HS tiếp nhận di sản, mà còn tạo điều kiện để các em phát triển di sản thành những giá trị mới.
Từ nguyên tắc dân tộc đến đổi mới giáo dục
Trong tiến trình xây dựng nền giáo dục VN hiện đại, nguyên tắc dân tộc đã được khẳng định từ sớm. Năm 1946, Sắc lệnh 146/SL nêu 3 nguyên tắc: đại chúng hóa, dân tộc hóa và khoa học hóa. Trong đó, dân tộc hóa nhấn mạnh tiếng Việt, lịch sử, văn hóa và các giá trị VN; khoa học hóa đề cao tri thức và tư duy khoa học; đại chúng hóa hướng tới mở rộng cơ hội học tập. Luật Giáo dục năm 2019 tiếp tục khẳng định nền giáo dục VN mang tính nhân dân, dân tộc, khoa học và hiện đại.
Để những nguyên tắc ấy đi vào thực chất, giáo dục bản sắc không thể chỉ giới hạn trong môn lịch sử, ngữ văn hay giáo dục địa phương, mà cần xuyên suốt chương trình, phương pháp giảng dạy, kiểm tra đánh giá và môi trường văn hóa nhà trường. HS không chỉ học về truyền thống mà cần có cơ hội trải nghiệm, thảo luận, phản biện, nghiên cứu và sáng tạo từ những vấn đề gắn với lịch sử, văn hóa và đời sống của gia đình, cộng đồng, quê hương và người dân trên khắp đất nước.
Bản sắc dân tộc cũng không nên trở thành khuôn mẫu cứng nhắc áp đặt lên người học. Mỗi thế hệ cần được khám phá, diễn giải và làm phong phú truyền thống trên cơ sở tôn trọng lịch sử, văn hóa và những giá trị chung của dân tộc. Điều đó đòi hỏi sự kết hợp giữa giáo dục nền tảng văn hóa, phát triển tư duy độc lập và năng lực làm chủ công nghệ.
Giáo dục bản sắc dân tộc thời AI không nhằm giữ người Việt đứng ngoài thế giới, mà giúp mỗi người bước vào thế giới với nền tảng văn hóa vững vàng, trí tuệ độc lập và khả năng sáng tạo những giá trị có ích cho đất nước và nhân loại.










Bình luận (0)