Hà Nội cho thuê vỉa hè: Có 'bình mới rượu cũ'?

Trường hợp cho thuê vỉa hè, Hà Nội sẽ phải giải quyết các bài toán về quy hoạch không gian kinh doanh, không gian cho người đi bộ, cũng như công khai minh bạch việc quản lý và nguồn tiền ra sao để tránh "bình mới rượu cũ", vỉa hè vẫn nhếch nhác mà ngân sách thất thu?

Ảnh: Tuấn Minh

Vỉa hè phải dành cho người đi bộ

KTS Trần Huy Ánh, Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội, nhấn mạnh vỉa hè bản chất là không gian dành cho người đi bộ và cho rằng đề xuất cho thuê vỉa hè có thể nảy sinh mâu thuẫn về lợi ích giữa việc lấy lại vỉa hè để quy hoạch đô thị văn minh với việc cho thuê và quản lý. "Nếu cho thuê, liệu vỉa hè có còn không gian cho người đi bộ hay không? Chúng ta cần nghiên cứu kỹ lưỡng để bảo vệ công sản, đảm bảo không cá nhân hay tổ chức nào có thể lợi dụng tài sản công để biến thành lợi ích tư", ông Ánh nêu.

Khi lập lại trật tự vỉa hè lòng đường, xóa bỏ chợ cóc, chợ tạm, bà con buôn bán nhỏ và người thu nhập thấp là đối tượng phải hy sinh đầu tiên. Tuy nhiên, theo KTS Trần Huy Ánh, "không thể thỏa hiệp nửa vời, mà cần có giải pháp đồng bộ", bởi lẽ khó có thể lấy "cái nghèo" để biện minh cho sự tùy tiện, mất an toàn giao thông, mất vệ sinh đô thị, an toàn thực phẩm…

Nhắc lại câu chuyện từ năm 2016 khi vấn đề vỉa hè được đặt ra trong các đề án cải tạo, chỉnh trang đô thị Hà Nội, KTS Đào Ngọc Nghiêm, Phó chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị VN, nguyên Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội, cho rằng việc quản lý và khai thác vỉa hè lâu nay chưa được thực hiện kiên quyết và liên tục thay đổi. Ví dụ như quy hoạch vỉa hè có lúc tập trung thành các tuyến phố có đặc thù riêng, có lúc lại cho phép đỗ xe ô tô trên 11 tuyến đường rồi sau đó lại cấm…

Sự thiếu nhất quán này, theo ông Nghiêm, có nhiều nguyên nhân, trong đó quan trọng nhất là hệ thống giao thông tại trung tâm Hà Nội rất phức tạp. Các tuyến đường có sự khác biệt lớn về chiều rộng vỉa hè, từ những đoạn hình thành từ thời Pháp đến các tuyến đường sau này, có nơi rộng 2 m, 3 m, 5 m hoặc thậm chí là 7 m. Do đó, phải điều tra lại thực trạng để khai thác hiệu quả sự đa dạng về quy mô các loại vỉa hè. Ông Nghiêm cho rằng nếu cho thuê vỉa hè, phải định lượng rõ ràng phần diện tích dành cho người đi bộ tùy theo chiều rộng vỉa hè. Trong các cuộc hội thảo trước đây, cũng đã có nhiều ý kiến khác nhau về khoảng cách này, từ 80 cm đến 1,8 m để đảm bảo không gian cho người tàn tật hoặc 2 người tránh nhau.

Phát triển "kinh tế vỉa hè" ra sao ?

Theo KTS Trần Huy Ánh, giải pháp tốt nhất để hài hòa cả hai mục tiêu "lập lại trật tự vỉa hè - kỷ cương trật tự đô thị" và sinh kế của người dân là cần bố trí nơi buôn bán cho các gánh hàng rong, trà đá vỉa hè hoặc các hộ kinh doanh mặt đường. Đây là việc làm khó, nhưng có thể tham khảo nhiều bài học thành công tại Singapore có các khu chợ ẩm thực rất nổi tiếng cho các hộ kinh doanh ăn uống. Hay các khu phố ẩm thực tại các thành phố Seoul (Hàn Quốc), Đài Bắc (Đài Loan) và rất nhiều thành phố khác tại châu Âu…

Ảnh: Tuấn Minh

Ông cũng băn khoăn các tiêu chí Hà Nội đưa ra để thí điểm cho thuê vỉa hè vẫn còn nhiều ẩn số khi triển khai, chẳng hạn thế nào là đủ lối đi cho người đi bộ khi mật độ, cường độ hoạt động đô thị mỗi tuyến phố một khác? Hoặc khi cho thuê gây ách tắc cục bộ, cần giải tỏa mà người được thuê chìa "hợp đồng cho thuê vỉa hè" thì các cơ quan chức năng căn cứ vào đâu để xử lý? Đặc biệt, mỗi vị trí vỉa hè gắn liền với một hộ gia đình mặt đường, để các hộ kết nối từ nhà ra phố hợp pháp, nếu cho thuê mà xảy ra tranh chấp thì xử lý thế nào?

Còn theo đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga, Ủy viên Ủy ban Văn hóa xã hội, đề xuất của Hà Nội cần được nhìn nhận một cách bình tĩnh, thận trọng. Không nên cực đoan coi đây là giải pháp "mở khóa" cho kinh tế vỉa hè, cũng không nên vội vàng xem là sự hợp thức hóa tình trạng lấn chiếm. Thực tế cho thấy nếu chỉ cấm tuyệt đối nhưng không quản lý được thì dễ dẫn đến lấn chiếm tự phát, thu phí không chính thức, tiêu cực trong xử lý vi phạm. Vì vậy, đề xuất cho thuê trong khuôn khổ, có tiêu chí, thời hạn và thu phí là một hướng có thể cân nhắc.

Tuy nhiên, nữ đại biểu cũng lưu ý "ranh giới ở đây rất mong manh". Làm tốt thì chính sách giúp minh bạch hóa một thực tế đang tồn tại, tạo sinh kế hợp pháp, phát triển kinh tế đô thị, kinh tế đêm và tăng nguồn thu ngân sách. Ngược lại, làm không chặt thì sẽ biến thành hợp thức hóa lấn chiếm, làm suy giảm quyền đi bộ và tạo thêm cơ chế xin - cho trong quản lý đô thị.

Bà Nga nhấn mạnh nguyên tắc cao nhất phải là vỉa hè có thể được khai thác tạm thời, nhưng không được thương mại hóa như một mặt bằng kinh doanh thông thường. Quyền đi bộ, an toàn giao thông, trật tự đô thị và lợi ích công cộng phải đứng trước lợi ích kinh doanh của một nhóm chủ thể cụ thể.

Không để tài sản công bị phân bổ "trong bóng tối"

Dự thảo của Hà Nội đề xuất cho thuê vỉa hè tại các tuyến phố có chiều rộng từ 3 m trở lên, không thuộc khu vực bảo tồn di tích lịch sử - văn hóa, không nằm ở điểm ùn tắc hay "điểm đen" tai nạn giao thông, đồng thời có kết cấu hạ tầng ổn định, tiềm năng phát triển du lịch, kinh tế đô thị, kinh tế đêm và nhận được sự đồng thuận của trên 50% tổ chức, hộ dân, hộ kinh doanh trên tuyến phố.

Theo đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga, đây là những "hàng rào kỹ thuật" cần thiết, song chưa đủ để bảo đảm việc khai thác vỉa hè hiệu quả và hài hòa lợi ích. Bà cho rằng cần bổ sung tiêu chí đánh giá theo từng khung giờ thay vì chỉ dựa vào độ rộng vỉa hè. Có những tuyến phố ban ngày mật độ người đi bộ, học sinh, phương tiện rất lớn nhưng buổi tối lại phù hợp phát triển kinh tế đêm. Nếu cho thuê cả ngày chỉ vì vỉa hè rộng trên 3 m sẽ dễ phát sinh xung đột giữa kinh doanh và nhu cầu đi lại.

Việc sử dụng vỉa hè cũng phải bảo đảm khả năng tiếp cận cho người yếu thế như người khuyết tật, người cao tuổi, trẻ em hay người sử dụng xe lăn. Lối đi tối thiểu 1,5 m "không chỉ tồn tại trên giấy" mà phải thực sự liên tục, thông suốt, không bị cản trở bởi cột điện, cây xanh, biển hiệu, xe máy hay bàn ghế kinh doanh. Đồng thời, cần lưu ý năng lực quản lý của chính quyền cơ sở, cùng đó là yêu cầu về vệ sinh môi trường, PCCC, thu gom rác, kiểm soát tiếng ồn và xử lý nước thải…

Vẫn theo bà Nga, vỉa hè là tài sản công do Nhà nước quản lý, không phải tài sản riêng của hộ mặt phố. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa chính quyền có thể tùy ý cho chủ thể khác thuê phần vỉa hè trước nhà dân mà bỏ qua quyền tiếp cận, sinh hoạt và kinh doanh hợp pháp của họ. Chính sách cần đảm bảo việc cho thuê không được cản trở lối ra vào, ảnh hưởng an toàn hoặc đời sống của hộ dân liền kề, nên ưu tiên tham vấn trực tiếp những hộ chịu tác động.

Một yêu cầu quan trọng khác là tính minh bạch. Toàn bộ danh mục vị trí được phép cho thuê cần công khai, đăng tải trên cổng thông tin điện tử và niêm yết tại khu dân cư. Khi có nhiều người cùng muốn thuê một vị trí, không nên áp dụng cơ chế "ai đến trước được trước" vì dễ phát sinh tiêu cực. Thay vào đó, cần có tiêu chí lựa chọn rõ ràng như ưu tiên hộ kinh doanh tại chỗ, phương án ít ảnh hưởng giao thông, bảo đảm vệ sinh, sử dụng lao động địa phương và minh bạch tài chính.

"Điều quan trọng nhất là không để tài sản công bị phân bổ "trong bóng tối". Khi vỉa hè được khai thác kinh tế thì mọi quyền sử dụng chỉ mang tính tạm thời, phải công khai, có điều kiện, có thời hạn và có thể thu hồi nếu vi phạm", bà Nga nhấn mạnh.

Cuối cùng, khâu giám sát sau cấp phép sẽ là phép thử thực sự của chính sách. Cần quản lý bằng công cụ số, mỗi vị trí cho thuê phải được cập nhật trên bản đồ số với tọa độ, diện tích, ranh giới và hình ảnh hiện trạng; ngoài thực địa cần kẻ vạch, gắn mã QR để người dân và cơ quan chức năng dễ kiểm tra thông tin.

Toàn bộ việc thu phí phải thực hiện điện tử, không dùng tiền mặt nhằm tránh thất thoát, thu ngoài sổ sách hay hình thành "phí ngầm". Nguồn thu cần được hạch toán minh bạch và công khai mục đích sử dụng. Đồng thời, phải gắn trách nhiệm cụ thể cho chính quyền cơ sở, xử lý nghiêm các trường hợp tái phạm và mở rộng kênh giám sát từ người dân.