Khát vọng tạo ra công nghệ của người Việt

Đây không chỉ là những chân dung truyền cảm hứng, mà còn là lời khẳng định tình yêu đất nước không chỉ được thể hiện trong những ngày lễ trọng đại, mà còn hiện hữu trong từng việc làm tử tế, từng sáng kiến, từng khát vọng cống hiến để Việt Nam ngày càng phát triển, hùng cường và đáng tự hào.

Sau nhiều năm học tập và nghiên cứu ở nước ngoài, tiến sĩ Lê Duy Tân chọn trở về quê hương với quyết tâm của một người trẻ dành trọn tình yêu cho Tổ quốc: làm ra những nghiên cứu thực sự có ích cho Việt Nam và góp phần đào tạo một thế hệ trẻ có khả năng làm chủ công nghệ.

ẢNH: NVCC

"Tôi mong mỗi công trình mình thực hiện đều có thể trả lời một câu hỏi rất giản dị: Nghiên cứu này có thể mang lại điều gì có ích cho Việt Nam? Có thể đó chỉ là một đóng góp rất nhỏ nhưng nếu một nghiên cứu giúp một người bệnh có thêm công cụ hỗ trợ; một người nông dân có thêm dữ liệu để sản xuất tốt hơn; một trường đại học cải thiện chất lượng đào tạo; một giá trị văn hóa được gìn giữ bằng công nghệ… thì tôi nghĩ công việc của mình đã có ý nghĩa", tiến sĩ Lê Duy Tân (33 tuổi), giảng viên, đồng sáng lập phòng thí nghiệm AIoT Lab VN, Khoa Công nghệ thông tin, Trường ĐH Quốc tế, ĐH Quốc gia TP.HCM; Nhà giáo trẻ tiêu biểu TP.HCM năm 2024, chia sẻ đầy tâm huyết.

Đi xa và nhận ra rằng nơi muốn cống hiến luôn là quê hương

Sinh ra và lớn lên tại xã Trung Hiệp, tỉnh Vĩnh Long, trong một gia đình ở vùng quê còn nhiều khó khăn, tuổi thơ của tiến sĩ Tân gắn với cuộc sống nhiều thiếu thốn, ngay cả một gói mì cũng từng là niềm ao ước xa vời.

Trong hoàn cảnh ấy, máy tính lại càng là một thế giới rất xa nhưng đầy hấp dẫn đối với tiến sĩ Tân. "Từ nhỏ tôi đã đặc biệt tò mò về máy tính. Mỗi lần có cơ hội nhìn thấy hay được sử dụng một chiếc máy tính, tôi đều muốn tìm hiểu xem bên trong nó hoạt động như thế nào, tại sao một vài dòng lệnh có thể khiến máy thực hiện được công việc, hay làm thế nào những chiếc máy tính ở rất xa vẫn có thể kết nối với nhau", tiến sĩ trẻ nhớ lại niềm yêu thích rất giản dị của cậu bé vùng quê ngày ấy.

Và cậu bé đó cũng không thể hình dung rằng nhiều năm sau, niềm đam mê ấy đã đưa anh đến với ngành mạng máy tính và truyền thông tại Trường ĐH Công nghệ thông tin, ĐH Quốc gia TP.HCM, rồi tiếp tục mở ra con đường nghiên cứu khoa học.

Những kết quả nghiên cứu khi còn là sinh viên giúp anh Tân có cơ hội lấy được học bổng toàn phần bậc thạc sĩ tại Viện Khoa học và Công nghệ tiên tiến Nhật Bản - JAIST. Sau chương trình thạc sĩ, anh tiếp tục nghiên cứu và nhận học bổng toàn phần để học tiếp bậc tiến sĩ ngành khoa học thông tin tại JAIST, rồi hoàn thành chương trình tiến sĩ vào năm 2021.

ẢNH: NVCC

Đã xác định rất rõ ràng rằng đi để học, để trải nghiệm, rồi một ngày nào đó sẽ mang những gì học được trở về quê hương nên càng đi xa, tiến sĩ Tân càng nhận ra nơi mình muốn ứng dụng những kiến thức ấy luôn là Việt Nam.

Những sản phẩm công nghệ của trí tuệ Việt

Khi trở về Việt Nam, bên cạnh công việc giảng dạy, một trong những điều tiến sĩ Tân tâm tư nhất là làm sao tạo được một môi trường để các bạn sinh viên đam mê công nghệ có thể bắt đầu làm nghiên cứu từ sớm, như cơ hội mà bản thân từng nhận được khi còn là sinh viên.

Từ suy nghĩ đó, tiến sĩ Tân cùng một số đồng nghiệp và những sinh viên có chung đam mê từng bước xây dựng AIoT Lab VN, và anh tham gia với vai trò đồng sáng lập. "Những ngày đầu thực ra rất đơn giản. Chúng tôi chưa nghĩ đến việc phải xây dựng một phòng lab thật lớn hay phải có ngay những công trình nổi bật. Điều tôi mong muốn trước tiên là tạo ra một nơi mà một sinh viên có ý tưởng có thể tìm đến và nói: "Thầy ơi, em muốn thử làm cái này". Và từ câu nói đó, thầy trò có thể cùng nhau bắt đầu", tiến sĩ Tân nhớ lại.

Có những bạn ban đầu đến lab vì tò mò về AI, sau một thời gian đã có công bố khoa học đầu tiên. Có bạn từ một đề tài sinh viên phát triển thành sản phẩm thực tế. Có bạn sau vài năm nghiên cứu tại lab tiếp tục nhận học bổng toàn phần để học thạc sĩ, tiến sĩ ở Nhật Bản, Anh, Mỹ…

ẢNH: NVCC

Tiến sĩ Tân cho biết toàn bộ định hướng nghiên cứu và hoạt động của AIoT Lab VN đều gắn chặt với tinh thần của Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. "Ở vị trí của một giảng viên và một người làm nghiên cứu, tôi nghĩ mình khó có thể làm những điều quá lớn. Tuy nhiên, tôi cùng các đồng nghiệp có thể bắt đầu từ những bài toán rất cụ thể của Việt Nam và tự hỏi: công nghệ mà mình đang nghiên cứu có thể giúp được gì cho cuộc sống?", tiến sĩ Tân chia sẻ.

Chẳng hạn khi nghiên cứu về AIoT, tiến sĩ trẻ nhìn thấy câu chuyện ô nhiễm không khí ở các đô thị. Những hệ thống quan trắc chuyên dụng có độ chính xác cao nhưng chi phí cũng cao, vậy liệu chúng ta có thể phát triển một hệ thống chi phí thấp hơn, sử dụng các cảm biến internet vạn vật (IoT) kết hợp với AI để vừa quan trắc, vừa dự báo chất lượng không khí hay không?

Từ câu hỏi đó, anh chủ nhiệm một đề tài cấp ĐH Quốc gia TP.HCM về hệ thống quan trắc và dự báo chất lượng không khí chi phí thấp sử dụng công nghệ AIoT. Đề tài được nghiệm thu loại tốt năm 2025. "Giá trị quan trọng là qua đề tài, chúng tôi đã chứng minh rằng những công nghệ như AI hay IoT hoàn toàn có thể được thiết kế theo hướng phù hợp với điều kiện triển khai thực tế tại Việt Nam, thay vì chỉ áp dụng lại những mô hình đã có ở nước ngoài", tiến sĩ trẻ tâm đắc.

Hay khi làm việc cùng các đồng nghiệp trong lĩnh vực kỹ thuật y sinh và y khoa, tiến sĩ Tân nhận thấy suy giảm nhận thức ở người lớn tuổi là một vấn đề cần được quan tâm, nhất là khi Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số. Khi đó, câu hỏi của nhóm không phải là "chúng ta có thể đưa AI vào đâu?", mà là "người bệnh đang cần gì và công nghệ có thể hỗ trợ họ như thế nào?".

Từ trăn trở đó, ứng dụng BrainTrain được phát triển thành giải pháp hỗ trợ rèn luyện nhận thức và ứng dụng AI nhằm góp phần phát hiện, can thiệp sớm tình trạng suy giảm nhận thức. Điều khiến tiến sĩ Tân và các đồng nghiệp vui nhất là BrainTrain không dừng lại ở một mô hình nghiên cứu hay một sản phẩm thử nghiệm trong phòng lab. Sở Y tế TP.HCM đã cho phép triển khai thử nghiệm ứng dụng này tại 2 trạm y tế phường, với hơn 700 bệnh nhân tham gia. Đây là dấu mốc rất ý nghĩa với nhóm, bởi công nghệ mà anh cùng các đồng nghiệp phát triển đã bắt đầu có cơ hội đi đến với những người cần nó.

Sau đó, BrainTrain tiếp tục được ghi nhận qua một số giải thưởng, trong đó có Giải thưởng thành tựu y khoa Việt Nam 2024 và Giải thưởng Tuổi trẻ sáng tạo toàn quốc năm 2025.

Và còn nhiều nữa những sản phẩm công nghệ từ trí tuệ Việt đã được tiến sĩ Tân cùng đội ngũ của AIoT Lab VN tạo ra và ứng dụng vào đời sống. Điều đặc biệt là sau mỗi sản phẩm, ứng dụng công nghệ được tạo ra, lại nảy nở thêm nhiều ý tưởng mới thôi thúc khát vọng cống hiến của người tiến sĩ trẻ. Bên cạnh nghiên cứu, anh cùng các đồng nghiệp còn tham gia dự án phổ cập AI và các chương trình đào tạo AI cho người trẻ.

Dành trọn tâm huyết cho nền khoa học công nghệ nước nhà, anh Tân đặc biệt mong các bạn trẻ Việt Nam có một sự tự tin rằng: chúng ta không chỉ là người sử dụng công nghệ do thế giới tạo ra; người Việt Nam hoàn toàn có thể nghiên cứu, làm chủ và tạo ra những công nghệ của chính mình.

"Tôi nghĩ điều này càng quan trọng trong thời điểm AI đang phát triển rất nhanh. Nếu chỉ dừng lại ở việc sử dụng những công cụ AI có sẵn, chúng ta sẽ luôn đi phía sau. Tôi mong những sinh viên mình đào tạo có thể tiến thêm một bước: hiểu công nghệ, nghiên cứu công nghệ, làm chủ công nghệ và cuối cùng là tạo ra những giải pháp phù hợp với những bài toán của Việt Nam", tiến sĩ Tân chia sẻ.