Nghị quyết 71-NQ/TW xác định giáo dục là đột phá chiến lược. Để hiện thực hóa định hướng này, bài viết đề xuất mô hình nhà trường với 5 trụ cột: Vì con người - Dân tộc - Khai phóng - Sáng tạo - Hạnh phúc, lấy sự trưởng thành của người học làm thước đo hiệu quả giáo dục.
Chân dung người học trong kỷ nguyên mới
Dựa trên chương trình Giáo dục phổ thông 2018 và mục tiêu giáo dục, người học cần hướng tới 8 đặc trưng: yêu nước, giữ gìn bản sắc VN; nhân ái, có trách nhiệm và tinh thần phụng sự; hội nhập toàn cầu mà không đánh mất căn tính; độc lập, tự chủ và biết tự học; trung thực, có đạo đức; tư duy phản biện, sáng tạo và sử dụng AI có trách nhiệm; phát triển hài hòa thể chất, tinh thần, thẩm mỹ; ham học hỏi, biết hợp tác và học tập suốt đời.

Mô hình nhà trường mới không phải một cuộc cải cách hành chính hay bộ tiêu chí thi đua, mà là cách tổ chức các hoạt động giáo dục xoay quanh sự phát triển con người
ẢNH: NGỌC DƯƠNG
Đây không phải bộ tiêu chí xếp hạng học sinh (HS) mà là định hướng phát triển, cần được tích hợp vào bài học, hoạt động trải nghiệm và đánh giá. Mỗi trường cần cụ thể hóa theo lứa tuổi và điều kiện địa phương, tránh biến mục tiêu giáo dục thành bảng kiểm hình thức.
5 trụ cột của nhà trường mới
Trong bối cảnh sắp xếp mạng lưới trường học, đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong nhà trường và trí tuệ nhân tạo (AI) tác động sâu rộng đến giáo dục, nhà trường cần một triết lý nhất quán để định hướng dạy học, quản trị và sử dụng nguồn lực. Mô hình đề xuất gồm 5 trụ cột gắn kết với nhau:
Vì con người, xác định mục tiêu phát triển phẩm chất, năng lực và nhân cách của mỗi HS; tôn trọng sự khác biệt, hỗ trợ HS gặp khó khăn và tạo cơ hội tiến bộ cho tất cả.
Dân tộc là nền tảng văn hóa, giúp HS trân trọng tiếng Việt, hiểu lịch sử, di sản và giá trị cộng đồng, từ đó tự tin tiếp nhận tinh hoa nhân loại và hội nhập có chọn lọc. Tiếng Việt là nền tảng, tiếng Anh và ngoại ngữ khác là ngôn ngữ kết nối, hướng đến công dân VN và toàn cầu.
Khai phóng là phương thức phát triển tư duy độc lập, khuyến khích HS đặt câu hỏi, tìm bằng chứng, phản biện có căn cứ, tôn trọng quan điểm khác biệt và sẵn sàng điều chỉnh nhận thức trước bằng chứng mới.
Sáng tạo giúp người học vận dụng tri thức để giải quyết vấn đề, tạo ra giải pháp và sản phẩm có giá trị thông qua thực hành, dự án và thử nghiệm. Mọi HS đều cần cơ hội đề xuất ý tưởng, thực hiện và cải tiến sản phẩm phù hợp với khả năng.
Hạnh phúc thể hiện chất lượng nhân văn của môi trường giáo dục: an toàn về thể chất, tâm lý và môi trường số; không bạo lực, kỳ thị; bảo đảm sự tôn trọng, lắng nghe, công bằng và cơ hội phát triển.
Dùng AI có trách nhiệm, lấy con người làm chủ thể
AI có thể hỗ trợ cá nhân hóa việc học, gợi ý học liệu, tạo câu hỏi luyện tập và giúp giáo viên nhận diện lỗ hổng kiến thức. Trong các dự án, công cụ này có thể hỗ trợ tìm ý tưởng, phân loại thông tin và xử lý dữ liệu; trong quản trị, dữ liệu có thể giúp theo dõi chuyên cần và phát hiện nguy cơ bỏ học.
Ứng dụng AI phải xuất phát từ mục tiêu giáo dục, không phải từ nhu cầu mua sắm công nghệ. Mỗi trường cần quy định rõ trường hợp được sử dụng AI, yêu cầu khai báo, cách kiểm chứng thông tin và loại dữ liệu không được đưa lên nền tảng bên ngoài. Giáo viên hướng dẫn HS đối chiếu nguồn, nhận diện thông tin sai lệch, tôn trọng bản quyền và công khai phần việc có AI hỗ trợ.
Nguyên tắc cốt lõi là sử dụng AI nhưng không để AI suy nghĩ thay mình.
Đổi mới đánh giá để bảo vệ việc học thực chất
Muốn phát triển năng lực toàn diện, nhà trường cần kết hợp kiểm tra định kỳ với đánh giá thường xuyên thông qua thực hành, sản phẩm học tập, dự án, thuyết trình, phản biện và hồ sơ học tập. Mỗi hình thức phải gắn với mục tiêu rõ ràng; tiêu chí đánh giá cần được thông báo trước để HS hiểu yêu cầu và biết cách cải thiện.

Giáo dục cần sáng tạo để giúp người học vận dụng tri thức giải quyết vấn đề, tạo ra giải pháp và sản phẩm có giá trị thông qua thực hành, dự án và thử nghiệm
ẢNH: NHẬT THỊNH
Không phải mọi bài kiểm tra đều cần loại bỏ câu hỏi có đáp án xác định. Điều quan trọng là tạo thêm cơ hội để HS giải thích cách nghĩ, vận dụng kiến thức vào tình huống mới và chứng minh năng lực bằng những hình thức phù hợp. Khi cho phép dùng AI, giáo viên cần nêu rõ giới hạn và xem xét cả quá trình làm bài, không chỉ sản phẩm cuối cùng. Khi yêu cầu làm độc lập, cần tổ chức hoạt động trực tiếp để xác định HS thực sự hiểu và tự thực hiện được nhiệm vụ.
Kết quả đánh giá phải phục vụ điều chỉnh dạy học, không chỉ để xếp hạng. Nhà trường cần theo dõi sự tiến bộ của HS và chênh lệch giữa các nhóm để nhận diện bất bình đẳng về cơ hội. Thi chuẩn hóa vẫn cần thiết nhưng không thể thay thế việc đánh giá quá trình phát triển của người học.
Nhà giáo và hệ sinh thái học tập
Đổi mới nhà trường không thể thành công nếu giáo viên chỉ nhận thêm yêu cầu mà thiếu thời gian, quyền chủ động và hỗ trợ. Nhà giáo cần được bồi dưỡng về dạy học phát triển năng lực, đánh giá vì sự tiến bộ, ứng dụng AI, bảo vệ dữ liệu và tổ chức dự án. Việc bồi dưỡng nên gắn với tình huống thực tế, tạo cơ hội thử nghiệm, trao đổi và điều chỉnh, tránh hình thức hoặc chỉ tập huấn một lần.
Hiệu trưởng có trách nhiệm xây dựng môi trường hợp tác, phân bổ nguồn lực, bảo đảm an toàn và khuyến khích đổi mới có kiểm chứng. Quyền chủ động phải đi đôi với trách nhiệm giải trình, nhưng không nên tạo thêm hồ sơ hình thức làm giảm thời gian dành cho dạy học.
Nhà trường cần kết nối gia đình, cộng đồng, doanh nghiệp, trường đại học, cơ sở nghiên cứu và thiết chế văn hóa để mở rộng không gian học tập. HS có thể khảo sát môi trường địa phương, tìm hiểu di sản, thực hiện dự án khoa học hoặc trải nghiệm nghề nghiệp. Mỗi hoạt động cần có mục tiêu học tập, người hướng dẫn, quy tắc an toàn và cách phản hồi rõ ràng.
Mô hình nhà trường mới không phải một cuộc cải cách hành chính hay bộ tiêu chí thi đua, mà là cách tổ chức các hoạt động giáo dục xoay quanh sự phát triển con người.










Bình luận (0)