Mối nguy từ video ngắn tràn ngập mạng xã hội: Những thuật toán gây nghiện

Các nền tảng mạng xã hội (MXH) đang thiết lập các thuật toán thiết lập quy tắc vận hành, bao gồm việc xếp hạng nội dung, đề xuất các video ngắn, lọc bỏ hoặc thúc đẩy các nội dung đặc thù và thậm chí hạn chế khả năng hiển thị nội dung của người dùng.

Ảnh: Reuters

Xu hướng nguy hại

Theo Trung tâm chống thù ghét trên môi trường số (CCDH - Mỹ), các thuật toán này được lập trình để tối đa hóa mức độ tương tác của người dùng. Điều này có nghĩa là chúng thu hút sự chú ý và giữ chân người dùng lướt xem nội dung trên nền tảng càng lâu càng tốt, chủ yếu điều phối nội dung dựa trên những gì nền tảng biết về sở thích và hành vi trực tuyến của họ. Chẳng hạn như người dùng xem một đoạn video ngắn về chủ đề làm vườn, thuật toán có thể đề xuất thêm nội dung cùng chủ đề, thậm chí gợi ý các trung tâm làm vườn gần nơi ở, nếu nền tảng có thông tin vị trí của họ.

Mô hình kinh doanh của nhiều MXH lớn phụ thuộc đáng kể vào việc bán không gian quảng cáo kỹ thuật số, loại hình có giá trị càng cao khi thu hút được càng nhiều sự chú ý của người dùng. Một số nền tảng thậm chí thu thập dữ liệu của người dùng để phục vụ hoạt động quảng cáo.

Chuyên san PsychiatricTimes qua nhiều thập niên nghiên cứu về tâm lý học truyền thông đã chỉ ra rằng các nội dung mang tính đe dọa, gây sốc và khơi gợi sự phẫn nộ về mặt đạo đức thu hút sự chú ý hiệu quả hơn so với các nội dung trung tính. Dựa trên nguyên lý này, các nền tảng tạo ra một vòng lặp củng cố, dần dần điều hướng nguồn cấp dữ liệu của người dùng sang những nội dung ngày càng gay gắt hoặc mang tính kích động hơn.

Bác sĩ Brandon Batarse tại Trung tâm Y tế Detroit (bang Michigan, Mỹ) cho biết giới chuyên môn ngày càng gặp nhiều bệnh nhân có trạng thái cảm xúc, nhận thức và hành vi dường như bị định hình bởi những điều các hệ thống thuật toán cung cấp cho họ. "Phần lớn bệnh nhân của chúng tôi cho rằng họ kiểm soát trải nghiệm trên mạng, nhưng thực tế các nền tảng MXH giờ đây sử dụng thuật toán để âm thầm định hình những gì họ xem", vị bác sĩ chia sẻ.

Giảng viên Leah Plunkett tại Trường luật Harvard (Mỹ) cho biết giới chuyên môn đang rất lo ngại về những nội dung MXH mô tả những hoạt động có thể gây hại cho sức khỏe thể chất, tinh thần và các mối quan hệ xã hội của trẻ vị thành niên, hoặc chứa đựng thông tin kém chất lượng. Trang Harvard Law Today dẫn lời bà Plunkett cảnh báo rằng những nội dung khơi gợi phản ứng mạnh mẽ về mặt cảm xúc hoặc sinh lý, ngay cả khi đó là những phản ứng tiêu cực, có thể trở thành loại nội dung cực kỳ lôi cuốn, khiến người xem khó lòng rời mắt, thậm chí gây nghiện.

Thiếu biện pháp bảo vệ

CCDH cho rằng các thuật toán MXH thường xuyên được thiết kế mà không tính đến sự an toàn của người dùng. Tại Mỹ, Điều khoản 230 của Đạo luật về Chuẩn mực truyền thông 1996 được xem là "kim bài miễn tử" cho các nền tảng internet trong nhiều trường hợp. Điều khoản này nhằm hỗ trợ sự phát triển của internet sơ khai và ra đời từ lâu trước khi MXH bùng nổ, khi quy định các nền tảng internet không phải chịu trách nhiệm phát sinh từ nội dung do bên thứ 3 cung cấp. 

"Internet đã thay đổi mạnh mẽ kể từ thời điểm đó, nhưng luật pháp thì chưa. Ngày nay, điều này đồng nghĩa với việc các công ty không thể bị kiện, ngay cả khi thuật toán của họ khuếch đại các nội dung gây hại tiếp cận trẻ em hoặc lan truyền những tài liệu nguy hiểm", theo CCDH.

Trước lo ngại gia tăng về các tác hại của MXH đối với trẻ em, 29 tiểu bang Mỹ đang kiện Meta, cáo buộc các nền tảng Facebook và Instagram của công ty gây nghiện đối với trẻ em. Bốn tiểu bang đi đầu gồm California, Colorado, Kentucky và New Jersey cáo buộc Meta thiết kế Facebook và Instagram nhằm lôi kéo người dùng trẻ, gây ra lo âu, trầm cảm và thậm chí là ý định tự tử, đồng thời đánh lừa người tiêu dùng về mức độ an toàn của các nền tảng này.

Trong khi đó, Meta khẳng định không có mối liên hệ rõ ràng nào giữa việc thanh thiếu niên sử dụng MXH và tình trạng suy giảm sức khỏe tinh thần. Bên cạnh Meta, các MXH như Snap, TikTok và YouTube cũng đối diện hàng ngàn vụ kiện ở Mỹ liên quan cáo buộc gây hại người dùng.