Một thế hệ không chờ vào những con đường đã vạch sẵn

Từ con ốc bình dân đến sản phẩm giá trị cao

Nguyễn Hữu Nhơn sinh năm 1992, học quản trị kinh doanh và luật tại TP.HCM. Những năm còn là sinh viên, cuối tuần anh thường về quê Bình Thuận (nay là Lâm Đồng) bắt ốc bươu đen rồi mang lên TP.HCM bán. Khi ốc tự nhiên không đủ, anh chuyển sang mua lại của người dân.

Nhơn kể lúc đó anh không nghĩ mình đang bắt đầu một hành trình khởi nghiệp, đơn giản là một người trẻ muốn kiếm tiền và tìm cho mình một con đường có thể tự chủ: "Lúc đó tôi không nghĩ xa, chỉ nghĩ mình nghèo thì phải kiếm tiền. Nếu sau này đi làm thuê, đến một độ tuổi nào đó người ta không thuê mình nữa thì sao? Vậy nên tôi nghĩ thôi thì về quê làm, tích lũy dần, sau này còn có cái để lại cho con cháu".

ẢNH: MẠNH CƯỜNG

Năm 2016, khi mới 24 tuổi, Nhơn bắt đầu đầu tư bài bản vào nuôi ốc. Số vốn ban đầu chỉ vài chục triệu đồng, anh thuê khoảng 3 ha ruộng, ao bỏ hoang để cải tạo. Không có nhiều tiền để mua thiết bị, cũng chưa có kinh nghiệm về nông nghiệp, Nhơn tự học bằng cách làm rồi sửa. Ốc chết thì tìm nguyên nhân, cải tạo môi trường rồi nuôi lại.

"Có tiền đâu mà đầu tư. Cứ dọn hồ, cải tạo rồi thả nuôi. Nuôi chết thì tìm hiểu tại sao chết, rồi làm lại", Nhơn kể. Có lần gần như toàn bộ đàn ốc chết vì những hộ trồng lúa xung quanh lo sợ ốc phát tán ra ruộng. Nhơn phải thuyết phục người dân, cam kết kiểm soát đàn nuôi, làm hàng rào, che chắn. Những khó khăn tưởng như vụn vặt ấy dần trở thành kinh nghiệm để anh hình thành quy trình nuôi, kiểm soát môi trường và phòng bệnh.

Nhưng nuôi được ốc mới chỉ là bước đầu. Sau nhiều năm, Nhơn nhận ra bán ốc tươi không thể tạo ra giá trị lớn. Kinh nghiệm từng làm các sản phẩm từ đông trùng hạ thảo khiến anh nghĩ đến một hướng khác: không bán nguyên liệu, mà chế biến sâu để nâng giá trị của con ốc. Từ đó, những sản phẩm như ốc gác bếp, chả ốc và các sản phẩm kết hợp ốc với nguyên liệu dược liệu được phát triển. "Muốn nâng tầm sản phẩm thì không thể chỉ bán nguyên liệu. Phải nghiên cứu, chế biến sâu và tạo ra sản phẩm có hàm lượng chất xám cao hơn", Nhơn nói.

Một con ốc vốn được xem là sản vật bình dân bắt đầu có một đời sống khác trên thị trường. Một số sản phẩm đã được bán tại Hàn Quốc. Nhơn tiếp tục phát triển các sản phẩm như bún ốc, cháo ốc và những dòng thực phẩm chế biến sâu khác. "Con ốc trước đây rất bình dân. Tôi muốn làm sao từ một sản phẩm nông nghiệp quen thuộc, mình có thể tạo ra sản phẩm chế biến sâu, mang giá trị cao hơn và đưa ra nước ngoài", Nhơn cho biết.

Mô hình của Nhơn hiện đã mở rộng lên khoảng 30 ha, đồng thời liên kết với những hộ nuôi khác thông qua cung cấp con giống, chuyển giao kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm. Nhưng anh không chạy theo việc mở rộng bằng mọi giá. Với Nhơn, nếu sản lượng tăng nhanh hơn sức mua của thị trường, chính người sản xuất sẽ là người chịu thiệt. "Phát triển không phải cứ mở rộng càng nhanh càng tốt. Phải tính cung - cầu và kiểm soát thị trường", anh nói.

Ngay cả phần tưởng như bỏ đi của con ốc cũng được tính đến. Vỏ ốc được nghiền để bổ sung khoáng, canxi cho ao nuôi hoặc phục vụ sản xuất; các phụ phẩm khác tiếp tục được xử lý, tận dụng. "Cái gì tận dụng được thì mình tận dụng. Mục tiêu là hạn chế tối đa việc bỏ đi", Nhơn chia sẻ.

Từ một con ốc, câu chuyện vì thế không còn chỉ là chuyện nuôi một loài thủy sản. Đó là câu chuyện về cách một người trẻ nhìn lại một sản vật quen thuộc và đặt câu hỏi: có thể làm gì khác với nó?

Bỏ sự ổn định để trở về

Phan Minh Tiến, sinh năm 1991, lại bắt đầu từ một lựa chọn khác. Tốt nghiệp ngành công nghệ hóa, Tiến từng có một công việc ổn định, thu nhập tốt trong lĩnh vực dầu khí. Nhưng thay vì tiếp tục con đường nhiều người trẻ mơ ước, anh trở về Cần Giờ (TP.HCM), nơi có những cánh rừng và vùng dừa nước gắn với đời sống người dân địa phương.

Anh bắt đầu nghiên cứu cây dừa nước, tìm cách khai thác nguồn nguyên liệu vốn quen thuộc với người dân Cần Giờ nhưng chưa được phát triển thành những sản phẩm có giá trị tương xứng.

ẢNH: H.N

Sau nhiều năm thử nghiệm, Tiến phát triển sản phẩm mật dừa nước, xây dựng thương hiệu Dừa nước ông Sáu và thành lập Công ty TNHH Phát triển dừa nước Việt Nam (VietNipa).

Với Tiến, mục tiêu không dừng ở việc tạo ra một sản phẩm đặc sản địa phương. Anh muốn biến dừa nước thành một ngành hàng có giá trị, có vùng nguyên liệu, có tiêu chuẩn, có khả năng đi vào thị trường trong nước và xuất khẩu.

Từ đó, VietNipa từng bước xây dựng vùng nguyên liệu, tạo việc làm cho lao động trẻ tại địa phương và đưa sản phẩm dừa nước vào các kênh quà tặng du lịch của Cần Giờ. Những sản phẩm mới từ cơm dừa nước cũng được nghiên cứu để mở rộng giá trị của cây dừa.

Hai câu chuyện của Nhơn và Tiến khác nhau về sản phẩm, nhưng gặp nhau ở một điểm: họ không chấp nhận việc giá trị của quê hương chỉ dừng lại ở nguyên liệu.

Một con ốc phải trở thành sản phẩm chế biến sâu. Một cây dừa nước phải trở thành một sản phẩm có thương hiệu. Muốn vậy, người trẻ phải đưa tri thức, công nghệ, tiêu chuẩn và tư duy thị trường vào những thứ tưởng như đã quá quen thuộc.

Nếu Nhơn và Tiến tìm thấy cơ hội từ những gì quê nhà đang có, Đặng Quang Anh lại chọn một không gian gần như chưa có sẵn đường đi. Sinh năm A2005, Quang Anh từng được biết đến từ rất sớm trong môn golf. Anh bắt đầu chơi golf khi mới 5 tuổi và năm 13 tuổi trở thành nhà vô địch trẻ nhất của giải VMC 2018. Nhưng thể thao không chỉ dừng lại ở thành tích thi đấu.

Thay vì tiếp tục con đường kinh doanh truyền thống của gia đình, Quang Anh cùng D-Joy lựa chọn pickleball - một môn thể thao mới nổi tại Việt Nam - để xây dựng một hướng đi riêng.

D-Joy phát triển gần 90 sân pickleball đạt tiêu chuẩn quốc tế tại TP.HCM và các khu vực lân cận, đồng thời đầu tư vào công nghệ vận hành, dữ liệu và thi đấu. Ở đây, sân thể thao không chỉ là những mét vuông mặt bằng. Công nghệ được đưa vào để phân tích thông số, ứng dụng AI hỗ trợ dữ liệu; hệ thống VAR Digital được phát triển phục vụ công tác trọng tài.

D-Joy cũng đồng sáng lập Global Pickleball Alliance (GPA), kết nối hệ thống xếp hạng quốc tế DUPR với việc mở văn phòng đại diện tại Việt Nam, hợp tác với Stupa Sports về công nghệ dữ liệu và phát sóng 3D, đồng thời trở thành đối tác chiến lược của Đại học Thể thao Bắc Kinh về pickleball.

Điều đáng chú ý ở lựa chọn này không chỉ nằm ở việc một người trẻ bước vào một môn thể thao mới. Quan trọng hơn, Quang Anh nhìn thấy rằng một thị trường mới không chỉ cần người chơi, mà cần cả một hệ sinh thái: sân bãi, giải đấu, dữ liệu, công nghệ, tiêu chuẩn và kết nối quốc tế.

Đó cũng là một cách khởi nghiệp khác: không nhất thiết phải tìm một ngành đã trưởng thành để chen chân vào, mà có thể tham gia từ khi thị trường còn đang hình thành.

Biến ý tưởng thành giá trị mới

Nếu trước đây một sản vật địa phương thường bị giới hạn bởi khoảng cách địa lý, thì thương mại điện tử đang làm thay đổi điều đó. Một người trẻ ở vùng núi có thể bán hàng cho khách hàng cách mình hàng nghìn kilomet. Một sản vật vốn chỉ được biết trong một cộng đồng nhỏ có thể tìm thấy thị trường mới nếu được đóng gói, kể chuyện và đưa lên đúng nền tảng.

Một ví dụ nhỏ hơn nhưng cho thấy một thay đổi lớn là Bếp Nặm Pắc. Từ Lâm Thượng ở vùng Tây Bắc, những sản vật như thịt mắm cơm đỏ có thể đến tay người tiêu dùng ở miền Nam thông qua thương mại điện tử. Dự án từng tham gia cuộc thi Ý tưởng khởi nghiệp thanh niên tỉnh Lào Cai và đạt giải ba.

Đó cũng là lý do những người đi trước như Nguyễn Hữu Nhơn bắt đầu chia sẻ kinh nghiệm cho thế hệ sau. "Tôi mất hơn 10 năm để vừa làm vừa học, trả giá bằng thời gian, tiền bạc và công sức. Nếu những kinh nghiệm đó chia sẻ được cho các bạn trẻ thì tôi sẵn sàng", Nhơn cho hay. Nhưng với Nhơn, có nhiều công cụ hơn không đồng nghĩa con đường khởi nghiệp sẽ dễ dàng hơn.

"Dám làm không có nghĩa là làm bất chấp. Phải quan sát, tính toán và chấp nhận thất bại. Nhưng nếu cứ sợ thất bại thì sẽ không bao giờ bắt đầu", Nhơn nói và nhấn mạnh, nếu không có sẵn cơ hội thì mình tự tạo ra cơ hội. Quan trọng là đã chọn làm thì phải làm đến nơi đến chốn.

Khởi nghiệp vì thế không còn chỉ được nhìn qua câu chuyện một người trẻ mở một doanh nghiệp và kiếm được tiền. Với những mô hình như của Nhơn, Tiến, Quang Anh hay những dự án nhỏ như Bếp Nặm Pắc, điểm đáng chú ý nằm ở khả năng biến một ý tưởng thành giá trị mới.

Một sản vật có thể trở thành hàng hóa có thương hiệu. Một cây bản địa có thể trở thành ngành hàng. Một môn thể thao mới có thể hình thành cả hệ sinh thái. Một sản phẩm ở vùng núi có thể tìm thấy khách hàng ở thành phố cách xa hàng nghìn kilomet.

Ngày 27.8, tại lễ khai mạc vòng bán kết cuộc thi Dự án khởi nghiệp thanh niên nông thôn năm 2026 khu vực miền Nam, anh Nguyễn Kim Quy, khi đó là Bí thư T.Ư Đoàn, Phó chủ tịch thường trực T.Ư Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam, đã nhấn mạnh khởi nghiệp ở nông thôn không chỉ là xây dựng một doanh nghiệp, mà còn là nâng giá trị nông nghiệp, tạo việc làm, phát triển kinh tế địa phương và góp phần xây dựng nông thôn hiện đại, văn minh.

Tinh thần "Tiên phong khởi nghiệp, lập nghiệp, phát triển kinh tế đất nước" cũng được xác định là một trong những nội dung trọng tâm trong nhiệm kỳ 2026 - 2031 của Đoàn TNCS Hồ Chí Minh. Những định hướng ấy sẽ chỉ thực sự có ý nghĩa khi gặp được những con người cụ thể - những người nhìn thấy một con ốc không chỉ là con ốc, nhìn một cây dừa nước không chỉ là cây dừa nước, nhìn một môn thể thao mới không chỉ là một cuộc chơi. Họ bắt đầu từ những thứ rất nhỏ, nhưng không nghĩ nhỏ về tương lai của nó.

Có thể đó chính là khác biệt đáng kể của một thế hệ khởi nghiệp mới: không chờ một con đường được vạch sẵn. Họ nhìn vào những gì mình đang có, những gì thị trường đang thiếu và những gì chưa ai làm đủ tốt, rồi tự mở một lối đi. Và đôi khi, một con đường mới không bắt đầu từ một ý tưởng lớn.

Nó bắt đầu từ việc một người trẻ nhìn vào một thứ rất quen thuộc và tự hỏi: "Tại sao không thể làm khác đi?".