Mùa bướm, đom đóm ở rừng Cúc Phương đến sớm: Tín hiệu gì từ rừng già?

Mùa bướm và mùa đom đóm ở rừng Cúc Phương (tỉnh Ninh Bình) xuất hiện song song, từ tháng 4 đến tháng 6 hằng năm. Năm 2026, bướm và đom đóm xuất hiện sớm khoảng 2 tuần.

Mùa lung linh nhất năm ở rừng Cúc Phương đến sớm có phải là tín hiệu của thiên nhiên hay mang thông điệp nào đó của rừng già? Ông Nguyễn Văn Chính, Giám đốc Vườn quốc gia Cúc Phương chia sẻ với PV Thanh Niên về hiện tượng này.

Thưa ông, năm nay nhiều du khách phản ánh mùa bướm và đom đóm ở Cúc Phương đến sớm hơn thường lệ. Ông có thể chia sẻ rõ hơn về hiện tượng này?

Đúng vậy. Qua theo dõi thực địa và dữ liệu sinh thái, chúng tôi nhận thấy mùa bướm và đom đóm năm nay xuất hiện sớm hơn khoảng 2 - 3 tuần so với nhiều năm trước. Đây không phải là hiện tượng ngẫu nhiên mà là phản ánh trực tiếp những biến động rất tinh tế của hệ sinh thái rừng.

Ảnh: VQG Cúc Phương

Cụ thể, chu kỳ xuất hiện của bướm và đom đóm phụ thuộc rất lớn vào các yếu tố như nhiệt độ, độ ẩm, lượng mưa đầu mùa và tình trạng sinh trưởng của thảm thực vật. Năm nay, miền Bắc có xu hướng ấm lên sớm, độ ẩm cao hơn ngay từ cuối mùa xuân, tạo điều kiện thuận lợi để sâu non phát triển nhanh, chuyển hóa sớm thành bướm. Đồng thời, môi trường ẩm, ít biến động ánh sáng cũng giúp đom đóm bước vào giai đoạn phát sáng mạnh sớm hơn.

Nhìn ở góc độ khoa học, đây là một chỉ báo sinh học (bio-indicator) rất đáng chú ý. Nó cho thấy hệ sinh thái rừng đang phản ứng nhạy bén với biến đổi khí hậu. Nhưng điều tích cực là rừng Cúc Phương vẫn đủ "khỏe" để duy trì những chu kỳ tự nhiên đó một cách rõ nét.

Nhiều người xem mùa bướm và đom đóm là "đặc sản" của Cúc Phương. Theo ông, giá trị thực sự của những mùa này nằm ở đâu?

Nếu chỉ nhìn bằng mắt, người ta thấy đó là một cảnh quan rất đẹp. Ban ngày là những dải bướm trắng bay thành đàn như suối chảy trên đường rừng. Ban đêm là những đốm sáng li ti như dải ngân hà dưới tán cây. Nhưng giá trị thực sự của hình ảnh đó sâu hơn rất nhiều.

Thứ nhất, đó là biểu hiện của đa dạng sinh học ở trạng thái lành mạnh. Bướm là nhóm côn trùng nhạy cảm với môi trường, chỉ phát triển tốt khi hệ thực vật phong phú và không bị ô nhiễm. Đom đóm cũng vậy, chúng cần môi trường sạch, độ ẩm ổn định và ít ánh sáng nhân tạo. Khi hai "chỉ báo" này cùng phát triển mạnh, có nghĩa là hệ sinh thái đang cân bằng.

Ảnh: VQG Cúc Phương

Thứ hai, đó là một ngôn ngữ của rừng. Rừng không nói bằng lời, nhưng thông qua những mùa như vậy, rừng "gửi tín hiệu" rằng nó vẫn đang sống, đang vận hành theo quy luật tự nhiên. Với những người làm nghề rừng như chúng tôi, đó là một niềm vui rất sâu sắc.

Và thứ ba, đây chính là cầu nối cảm xúc giữa con người và thiên nhiên. Không phải ai cũng hiểu về khoa học bảo tồn, nhưng gần như ai cũng rung động khi đứng giữa một con đường phủ đầy bướm hay giữa một không gian đêm lung linh ánh đom đóm. Chính cảm xúc đó là điểm khởi đầu của nhận thức và hành động bảo vệ rừng.

Vườn quốc gia Cúc Phương mở tour trải nghiệm rừng ban đêm – đặc biệt là xem đom đóm. Hoạt động này có ý nghĩa như thế nào trong định hướng phát triển du lịch sinh thái?

Chúng tôi luôn xác định rõ một nguyên tắc: du lịch sinh thái không phải là "khai thác rừng", mà là "giải thích rừng".

Tour trải nghiệm rừng ban đêm, trong đó có hoạt động xem đom đóm, được thiết kế không phải để tạo ra sự tò mò đơn thuần, mà để giúp du khách hiểu rừng bằng nhiều giác quan hơn.

Ban ngày, con người chủ yếu "nhìn" rừng. Nhưng ban đêm, họ bắt đầu "nghe" rừng, "cảm" rừng. Tiếng côn trùng, tiếng lá rơi, độ ẩm trong không khí, và đặc biệt là ánh sáng của đom đóm – tất cả tạo nên một trải nghiệm rất khác biệt.

Đom đóm phát sáng không chỉ để "làm đẹp", mà đó là tín hiệu sinh học phục vụ giao tiếp và sinh sản. Khi du khách hiểu được điều đó, họ sẽ nhìn ánh sáng ấy bằng một sự trân trọng khác. Và khi họ biết rằng chỉ cần một nguồn sáng nhân tạo mạnh, hoặc một sự xáo trộn nhỏ, cũng có thể làm mất đi cả một "mùa đom đóm", thì nhận thức về bảo tồn sẽ trở nên cụ thể, không còn là khái niệm chung chung nữa.

Ảnh: VQG Cúc Phương

Còn tour ngắm bướm ban ngày thì sao, thưa ông?

Ngắm bướm ban ngày là một trải nghiệm rất "mở" và giàu năng lượng. Nếu đom đóm đại diện cho sự tĩnh lặng và chiều sâu, thì bướm lại là biểu tượng của sự chuyển động và tái sinh.

Một con bướm trải qua quá trình biến thái hoàn toàn: từ trứng – sâu – nhộng – bướm. Đó là một trong những vòng đời kỳ diệu nhất của tự nhiên. Khi du khách được giải thích về điều này ngay giữa không gian rừng, nơi hàng nghìn con bướm đang bay, thì bài học về sự sống trở nên sống động hơn bất kỳ cuốn sách nào.

Ảnh: VQG Cúc Phương

Ngoài ra, bướm còn đóng vai trò quan trọng trong thụ phấn và duy trì hệ sinh thái. Nói cách khác, một cánh bướm nhỏ cũng đang góp phần giữ cho rừng tồn tại.

Chúng tôi muốn du khách không chỉ check-in với bướm, mà hiểu rằng họ đang đứng giữa một hệ thống sống, nơi mỗi sinh vật đều có vai trò riêng.

Ảnh: VQG Cúc Phương

Ông có thể chia sẻ thông điệp mà Cúc Phương muốn gửi gắm thông qua hai mùa đặc biệt này?

Thông điệp rất giản dị, nhưng cũng rất sâu sắc: Thiên nhiên chỉ thực sự đẹp khi nó còn nguyên vẹn.

Mùa bướm, mùa đom đóm không phải là "sản phẩm du lịch" do con người tạo ra. Nó là kết quả của hàng triệu năm tiến hóa, của sự cân bằng mong manh giữa vô số yếu tố sinh học và phi sinh học.

Nếu chúng ta phá vỡ sự cân bằng đó – dù chỉ một chút – thì những mùa như vậy sẽ biến mất, và khi đó, không có cách nào "tái tạo" lại được.

Vì vậy, điều chúng tôi mong muốn không phải là càng nhiều người đến càng tốt, mà là mỗi người đến đều hiểu hơn, yêu hơn và có trách nhiệm hơn với rừng.

Cám ơn ông và chúc ông sức khỏe!