Mùa quả chín trên đỉnh trời Tây Bắc

Nếu tháng 3 Nậm Nghẹp níu chân du khách bằng những triền núi phủ trắng, hồng sắc hoa sơn tra, thì tháng 9 lại có một vẻ đẹp khác. 

Những chùm quả sai trĩu cành, lấp ló giữa tán lá xanh; những chiếc gùi theo chân người dân vào rừng rồi đầy dần theo từng buổi thu hái. Hương quả chín quyện trong gió núi, theo bước chân người trở về bản.

ẢNH: KHÁNG NHẠ

Sơn tra "nuôi" bản

Bản Nậm Nghẹp nằm ở độ cao hơn 2.000 m so với mực nước biển. Ở nơi được ví như "đỉnh trời" của Ngọc Chiến, những cánh rừng sơn tra trải dài trên các sườn núi, đón nắng, gió và mây trời vùng cao. Điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng đặc trưng tạo nên những trái sơn tra có hương vị riêng, thơm, chua thanh, hậu ngọt và không quá chát.

Toàn xã Ngọc Chiến hiện có khoảng 2.600 ha sơn tra, riêng bản Nậm Nghẹp có trên 1.600 ha, trong đó khoảng 800 ha cây cổ thụ. Mỗi năm, vùng sơn tra Nậm Nghẹp cho sản lượng khoảng 1.000 - 3.000 tấn quả. Những con số ấy cho thấy, phía sau vẻ đẹp thơ mộng của mùa quả chín là một vùng nguyên liệu lớn, có khả năng tạo ra giá trị kinh tế đáng kể nếu được tổ chức sản xuất, chế biến và tiêu thụ.

ẢNH: KHÁNG NHẠ

Từ chỗ là sản vật quen thuộc của núi rừng, sơn tra đang dần trở thành một phần quan trọng trong sinh kế của người dân Nậm Nghẹp. Mỗi mùa quả đến, những cây sơn tra lại mang về cho bản nguồn thu nhập, đồng thời tạo thêm động lực để người dân gìn giữ những cánh rừng đã gắn bó với cuộc sống của mình qua nhiều thế hệ. 

Anh Kháng Nhạ, một thanh niên trẻ, thành viên HTX Nậm Nghẹp, cho biết những năm gần đây, đường lên bản đã được thảm bê tông, xe ô tô lên được tận bản nên bà con đã bán được quả sơn tra. Bình quân mỗi hộ thu hoạch từ 7 - 16 tấn/vụ, mang về thu nhập từ 10 - 25 triệu đồng/năm.

Nhưng ở Nậm Nghẹp, sơn tra không chỉ được nhìn nhận như một loại cây cho quả. Những cây cổ thụ trên núi cao đã hiện diện trong đời sống của người Mông từ rất lâu, trở thành một phần của cảnh quan, ký ức và sinh kế bản làng.

Khoảng 800 ha sơn tra cổ thụ là một tài sản đặc biệt của Nậm Nghẹp. Những thân cây già nua, tán rộng, bám rễ trên các sườn núi cao vừa tạo nên cảnh quan đặc trưng, vừa cho những mùa quả nối tiếp nhau.

Bởi vậy, câu chuyện về cây sơn tra hôm nay không chỉ là câu chuyện làm sao bán được nhiều quả hơn, đó còn là câu chuyện làm thế nào để giá trị kinh tế của cây tăng lên thì giá trị của việc giữ rừng cũng tăng lên, để người dân có thêm sinh kế mà không phải đánh đổi những tài nguyên đã nuôi dưỡng bản làng.

Một vùng nguyên liệu rộng, những cây cổ thụ quý giá, cảnh quan núi rừng nguyên sơ và bản sắc văn hóa của đồng bào Mông có thể bổ trợ cho nhau, tạo thành một chuỗi giá trị không chỉ dừng ở nông nghiệp. Và nếu được tổ chức bài bản, mùa quả chín có thể trở thành một trải nghiệm du lịch đặc sắc, bên cạnh mùa hoa sơn tra vốn đã tạo dấu ấn riêng cho Ngọc Chiến.

ẢNH: NGUYỄN CƯỜNG

Cần chuỗi giá trị đủ mạnh

Có vùng nguyên liệu lớn là một lợi thế, nhưng để biến lợi thế ấy thành giá trị bền vững lại cần một bước đi dài hơn. Đây cũng là hướng mà HTX Nậm Nghẹp đang từng bước thực hiện.

Ông Lù Văn Quý, Chủ tịch UBND xã Ngọc Chiến, cho biết HTX Nậm Nghẹp hiện nay đã chế biến được 6 sản phẩm từ quả sơn tra và bước đầu đưa ra thị trường (gồm nước ép, xà phòng, giấm, rượu, chế biến món ăn như nộm đẳng sâm, nước sốt, kho cá, kho thịt, trong đó có 2 sản phẩm đã được kiểm định). Để tạo sinh kế bền vững cho bà con Nậm Nghẹp, ông Quý mong muốn UBND tỉnh Sơn La sớm rà soát, quy hoạch xác định mốc giới trên thực địa để người dân ổn định sản xuất, phát triển du lịch. 

ẢNH: TRẦN DUYỆT

Ông Quý cũng kiến nghị mở các lớp tập huấn kỹ thuật chăm sóc cây sơn tra, cải tạo vườn cây để tăng năng suất, nâng cao hiệu quả kinh tế, thu hút đầu tư và hỗ trợ HTX trong việc bảo quản sau thu hoạch, chế biến quả sơn tra.

Hiện tại, ông Nguyễn Cường, Chủ tịch HTX Nậm Nghẹp, chia sẻ, HTX tập trung phát triển cây sơn tra theo hướng vừa tiêu thụ quả tươi, vừa đẩy mạnh chế biến nhằm nâng cao giá trị sản phẩm. Điều HTX quan tâm nhất hiện nay là làm sao để quả sơn tra không chỉ được bán theo mùa với giá nguyên liệu, mà có thể trở thành những sản phẩm có thương hiệu, có thị trường quanh năm. 

Cùng với đó là động viên, khuyến khích và hướng dẫn bà con phát triển dược liệu dưới tán rừng, giúp bà con có thêm thu nhập và vùng nguyên liệu được phát triển bền vững.

ẢNH: KHÁNG NHẠ

"Bài toán của sơn tra Nậm Nghẹp hiện nay không phải là thiếu nguyên liệu, mà là thiếu một chuỗi giá trị đủ mạnh từ vùng trồng - thu hái - sơ chế - chế biến - xây dựng thương hiệu - tiêu thụ", ông Nguyễn Cường nhìn nhận. 

Theo ông, đây cũng chính là nút thắt cần được tháo gỡ nếu muốn đưa sơn tra Nậm Nghẹp từ một sản vật của núi rừng trở thành sản phẩm nông nghiệp đặc trưng của tỉnh Sơn La.

Khi vùng trồng sơn tra được quan tâm theo hướng sản xuất hàng hóa gắn với chế biến sâu; được hỗ trợ đầu tư nhà xưởng, máy móc sơ chế, chế biến; được ứng dụng khoa học, công nghệ, bảo quản sau thu hoạch; được xây dựng thương hiệu, bao bì, tiêu chuẩn sản phẩm và xúc tiến thương mại, thì mỗi mùa quả chín sẽ không còn khép lại sau những chuyến xe chở quả tươi rời bản. 

Giá trị của sơn tra sẽ tiếp tục được nối dài qua những sản phẩm chế biến, những câu chuyện thương hiệu và những trải nghiệm du lịch mang dấu ấn bản vùng cao Nậm Nghẹp.