Nghệ sĩ Xuân Lan: 'Hụt hẫng, mất niềm vui với nghề khi chị Thanh Nga qua đời'

Xuân Lan đến với cải lương từ năm 13 tuổi. Khi ấy, gia đình gặp khó khăn nên bà muốn đi hát để có thêm thu nhập phụ giúp người thân. Qua sự giới thiệu của một người quen, soạn giả Trương Vũ có dịp nghe bà ca và .tìm đến nhà, ngỏ ý mời cô bé Xuân Lan theo đoàn Kiên Giang.

Ở tuổi còn nhỏ, bà chưa hình dung hết những vất vả của đời nghệ sĩ. Những ngày đầu theo đoàn, Xuân Lan sống cùng hai nữ diễn viên khác, cùng sinh hoạt và di chuyển theo lịch diễn. Việc thường xuyên đi lại, có những đêm phải nghỉ ngoài trời trong thời tiết lạnh, ẩm khiến bà mắc bệnh viêm xoang chỉ sau chưa đầy một năm. Bà phải trở về nhà điều trị, nghỉ ngơi trước khi tiếp tục theo nghề

Ảnh: NVCC

Trở lại sân khấu ở tuổi 16-17, Xuân Lan dần được giao những vai diễn lớn hơn. Bà còn xin làm công việc nhắc tuồng để tăng thu nhập. Nhờ khả năng học nhanh, nhớ thoại tốt, bà thường hỗ trợ hoặc thay thế đồng nghiệp khi cần, đảm nhận nhiều công việc trong đoàn.

Ký ức khó quên với cố nghệ sĩ Thanh Nga

Nhắc đến cố nghệ sĩ Thanh Nga, Xuân Lan nhớ mãi sự quan tâm của đàn chị dành cho mình. Lần đầu gặp Thanh Nga, bà là diễn viên trẻ được mời về đoàn cải lương Việt Nam - Minh Vương. Hôm ấy, Xuân Lan được yêu cầu hát thử để ban lãnh đạo đánh giá khả năng dù chưa có nhiều thời gian tập luyện. Trước khi lên sân khấu, một người trong đoàn dặn bà nên chào Thanh Nga để nếu có sai sót còn được đàn chị hỗ trợ.

“Trước khi diễn, tôi chủ động đến chào chị Thanh Nga, đồng thời xin lỗi vì phải nhận vai gấp, chưa có thời gian tập dượt. Tuy nhiên, chị Nga không hề trách mà còn nhẹ nhàng bảo tôi cứ yên tâm biểu diễn”, bà kể.

Sự quan tâm của Thanh Nga còn thể hiện qua những việc rất đời thường. Xuân Lan nhớ thời trẻ mình khá vô tư, ít khi trang điểm hay chăm chút vẻ ngoài. Thấy vậy, đàn chị nhắc bà nên biết giữ gìn nhan sắc, chuẩn bị phấn son mỗi khi ra ngoài. Khi cần đi họp, Thanh Nga còn đưa Xuân Lan về nhà, cho lựa áo dài trong tủ để mặc. “Chị Nga nói tôi cứ lựa đi, mặc vừa cái nào thì lấy cái đó mặc đi họp này kia cho nó ra dáng người lớn”, bà nhớ lại.

Ảnh: NVCC

Trên sân khấu, Thanh Nga cũng tinh ý giúp đàn em xử lý những tình huống phát sinh. Có lần Xuân Lan quên mang đạo cụ, thay vì để đàn em lúng túng, Thanh Nga sắp xếp một diễn viên đóng vai tì nữ mang quạt ra đưa cho. Những hỗ trợ kịp thời ấy khiến Xuân Lan luôn nhớ về sự chu đáo của đàn chị.

Ngoài công việc, Thanh Nga còn chăm lo cho các diễn viên trẻ như người thân. Những hôm đoàn diễn khuya ở nơi xa, đường sá vắng vẻ, bà thường bảo Xuân Lan đến nhà ngủ lại vì không muốn đàn em phải về một mình. Thanh Nga còn chuẩn bị phòng máy lạnh cho Xuân Lan nghỉ ngơi, thường mời các diễn viên trẻ đến nhà ăn uống, tự tay chuẩn bị thức ăn và nấu sữa đậu nành.

Năm 1974, sau đêm diễn cuối cùng tại đoàn Việt Nam - Minh Vương, Thanh Nga trở về Sài Gòn, còn Xuân Lan tiếp tục theo đuổi sự nghiệp ca hát. Hai người một thời gian dài không gặp lại. Sau này, khi đoàn Thanh Minh - Thanh Nga được thành lập lại, Thanh Nga vẫn nhớ đến đàn em năm nào và ngỏ lời mời bà về đoàn. Từ đó, Xuân Lan có dịp đảm nhận vai diễn trong vở Bên cầu dệt lụa, tiếp tục đứng chung sân khấu với đàn chị.

Với Xuân Lan, những kỷ niệm ấy càng trở nên đáng quý khi Thanh Nga không còn. Sự ra đi của đàn chị từng khiến bà hụt hẫng, mất đi niềm vui với nghề. “Mất chị Nga rồi, tôi thấy không còn muốn làm gì nữa, không còn muốn hát, không còn niềm vui gì nữa. Thanh Nga là một nghệ sĩ có thể gọi là hoàn hảo. Tôi cũng may mắn được đứng cạnh bên chị hàng đêm”, nữ nghệ sĩ tâm sự.

Cuộc sống sau ánh đèn sân khấu

Ảnh: NVCC

Từng trải qua nhiều đoàn hát, Xuân Lan hiểu đời nghệ sĩ cải lương không chỉ có ánh đèn sân khấu và những tràng pháo tay. Với các đoàn thường xuyên lưu diễn tỉnh, nghệ sĩ phải di chuyển liên tục, khi ở nhà dân, lúc nghỉ tại khách sạn, có khi sinh hoạt ngay trong rạp hát. Một ngày của họ chủ yếu xoay quanh chuyện ăn uống, tập tuồng và chuẩn bị cho suất diễn buổi tối.

“Đi đoàn tỉnh thì suốt ngày ở trong hậu trường, không có gì vui chơi, cũng không có ai ăn mặc đẹp gì hết trơn. Cứ lo tối hát, ban ngày thì cơm nước, rồi tập tuồng”, Xuân Lan kể.

Những chuyến lưu diễn và sinh hoạt chung khiến các thành viên trong đoàn gắn bó như một gia đình. Họ cùng trải qua những chuyến đi xa, những ngày thiếu thốn và sẵn sàng hỗ trợ nhau khi có người gặp khó khăn hoặc không thể đảm nhận vai diễn.

Theo Xuân Lan, đời sống nghệ sĩ cải lương ngày trước không phải lúc nào cũng ổn định. Có người theo đoàn nhiều năm, dù chỉ chơi đàn hoặc đảm nhận những vai nhỏ với thu nhập ít ỏi. Khi đoàn ngưng hoạt động, họ lại tìm sang đoàn khác để tiếp tục đi hát. Cuộc sống nay đây mai đó, được bà gọi là cảnh “gạo chợ nước sông”, nhưng nhiều người vẫn chọn gắn bó với sân khấu.

Sau nhiều năm hoạt động nghệ thuật, Xuân Lan cũng có những lựa chọn riêng. Bà cùng chồng là nghệ sĩ Tấn An từng thành lập đoàn Hoa Lan để tiếp tục theo đuổi đam mê. Tuy nhiên, việc duy trì một đoàn cải lương ngày càng khó khăn khi hoạt động biểu diễn gặp nhiều trở ngại, thu nhập nghệ sĩ giảm sút trước sự cạnh tranh của các loại hình giải trí mới. Sau một thời gian, bà quyết định chuyển hướng công việc.

Năm 1995, ở tuổi 45, Xuân Lan rời sân khấu để phụ giúp gia đình kinh doanh nhà hàng. Sau đó, bà làm thêm trong lĩnh vực bảo hiểm và gắn bó với công việc này đến nay. Dù không còn biểu diễn thường xuyên, bà vẫn giữ tình cảm với sân khấu và những đồng nghiệp từng đồng hành.

Trở lại sân khấu sau hơn 30 năm

Mới đây, nghệ sĩ Xuân Lan trở lại với vai công chúa Bích Vân trong vở Bên cầu dệt lụa của đoàn cải lương Thiên Lý. Sau hơn 30 năm xa sân khấu, bà bất ngờ khi lời thoại và cảm xúc dành cho nhân vật vẫn còn nguyên trong trí nhớ. Những vai diễn từng gắn bó dường như vẫn ở đó, chờ ngày được đánh thức.

Ảnh: NVCC

Lần trở lại này cũng giúp Xuân Lan cảm nhận rõ tâm huyết của những nghệ sĩ đang tiếp tục giữ nghề. Bà ấn tượng khi chứng kiến các thành viên trong đoàn dành thời gian, công sức, thậm chí cả tiền bạc để chuẩn bị trang phục, đạo cụ và chăm lo phần âm nhạc. Với bà, đó là điều đáng quý ở những người vẫn hết lòng với cải lương dù điều kiện hoạt động còn nhiều khó khăn.

Một ngày biểu diễn có thể kéo dài từ khâu hóa trang, tập dượt đến khi kết thúc suất diễn và giao lưu với khán giả. Vì còn công việc riêng, sức khỏe cũng không cho phép duy trì lịch trình dày đặc, Xuân Lan chỉ tham gia 5 suất diễn rồi tạm dừng, không thể tiếp tục biểu diễn thường xuyên.

Nhìn về thế hệ nghệ sĩ trẻ, bà cho rằng ngoài năng khiếu, người làm nghề cần nghiêm túc tìm hiểu tâm lý, nội tâm nhân vật và rèn luyện các kỹ năng như múa, đánh kiếm, võ thuật. Theo bà, diễn viên không nên cố tạo những động tác cầu kỳ nếu chúng không phù hợp với nhân vật.

Từ những năm tháng đứng chung sân khấu với Thanh Nga, Xuân Lan đặc biệt nhớ cách đàn chị hóa thân tự nhiên vào từng vai diễn. Nhân vật phải thực sự sống trong người diễn viên, thể hiện qua ánh mắt, cử chỉ và thần thái. Đôi khi, một biểu cảm vừa đủ còn có sức truyền tải hơn những động tác phô trương.

Ở tuổi 76, Xuân Lan không còn hoạt động nghệ thuật thường xuyên mà dành phần lớn thời gian cho công việc kinh doanh và gia đình. Bà cho biết sức khỏe hiện vẫn ổn định. Không duy trì thói quen tập thể thao, bà chủ yếu vận động qua công việc hằng ngày. Ngoài những lúc bận rộn, nữ nghệ sĩ vẫn thích ca hát, thỉnh thoảng đến phòng thu và gặp gỡ bạn bè, người thân.

Dù cải lương đã trải qua nhiều đổi thay, Xuân Lan vẫn trân trọng một thời nghệ sĩ dành trọn tâm huyết cho nghề, cùng nương tựa và hỗ trợ nhau qua những tháng ngày khó khăn. Những ký ức ấy không chỉ là câu chuyện về chặng đường làm nghề của bà, mà còn lưu giữ nét đẹp tình đồng nghiệp của một thời sân khấu cải lương.