Nguồn cơn nào để thiếu hơn 3,9 triệu cuốn sách giáo khoa?

Hơn 3,9 triệu cuốn sách giáo khoa thiếu như thế nào?

Theo báo cáo được Bộ GD-ĐT công bố ngày 15.9, đến 18 giờ ngày 14.9, các địa phương báo cáo còn thiếu 3.916.370 cuốn sách giáo khoa (hơn 3,9 triệu cuốn), tương đương khoảng 1,5% tổng nhu cầu.

Hôm nay (16.9), đại diện Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cho rằng phụ huynh cần được biết, số cuốn sách giáo khoa này đang "thiếu" như thế nào? Có phải là sách giáo khoa phụ huynh đã đăng ký mua nhưng chưa được giao; Sách giáo khoa không còn tại điểm bán; Sách còn thiếu so với đơn hàng đã ký hay số sách địa phương dự kiến mua bằng ngân sách để đưa vào thư viện cho học sinh mượn nhưng chưa thực hiện được? Bởi nếu phụ huynh đã tự mua đủ sách, còn gói mua sắm cho thư viện chưa hoàn tất, số sách chưa mua bằng ngân sách không thể được tính là số sách học sinh đang thiếu để học.

ẢNH: NHẬT THỊNH

Theo nhà xuất bản, hơn 3,9 triệu cuốn sách được báo cáo còn thiếu phải được rà soát đến từng nhóm: bao nhiêu cuốn thuộc đơn mua chưa được đáp ứng; bao nhiêu cuốn thuộc nhu cầu mới cho thư viện; bao nhiêu cuốn đã có trong kho nhưng chưa kết nối được với người mua; bao nhiêu nhu cầu đã mất đi vì phụ huynh tự trang bị.

Báo cáo nói trên của Bộ GD-ĐT cho thấy, theo số liệu tổng hợp của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, đến hết ngày 14.9.2026, tổng nhu cầu sách giáo khoa được cập nhật là 245,94 triệu bản; kế hoạch in là 228,9 triệu bản; nhà xuất bản này đã cung ứng đến các địa phương khoảng 236,60 triệu bản sách giáo khoa.

Như vậy, nhu cầu cập nhật vượt kế hoạch in hơn 17 triệu bản cho thấy một biến động rất lớn đã xuất hiện sau giai đoạn lập kế hoạch. Do đó, theo nhà xuất bản, cần phải làm rõ, phần tăng thêm sách giáo khoa cần in phát sinh ở đâu, vào thời điểm nào, bao nhiêu cuốn thuộc nhu cầu mua lẻ và bao nhiêu cuốn thuộc các chương trình hỗ trợ mới, không thể quy toàn bộ thành "thiếu sách giáo khoa" khi dữ liệu chưa được phân loại.

Bất cập nằm ở đâu?

Đại diện Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cho biết khoản 3 điều 33 Nghị định số 271/2026/NĐ-CP (về miễn phí sách giáo khoa giáo dục phổ thông) quy định, yêu cầu UBND cấp tỉnh phê duyệt kế hoạch dự báo nhu cầu sách giáo khoa hằng năm trước ngày 30.10 để làm căn cứ lập dự toán; đồng thời bảo đảm sách được nhập kho thư viện các cơ sở giáo dục chậm nhất ngày 15.6. Như vậy, muốn cung cấp sách miễn phí hoặc cho học sinh mượn trong năm học 2026-2027, địa phương phải có dự báo nhu cầu được phê duyệt từ trước ngày 30.10.2025, sau đó hoàn thành dự toán, thủ tục mua sắm và đưa sách vào thư viện trước ngày 15.6.2026.

Nghị định 271 được ban hành ngày 3.7.2026 và nhiều địa phương chỉ bắt đầu công bố kế hoạch trong tháng 7, tháng 8. Khi không có dữ liệu được phê duyệt từ năm trước, không có dự toán đúng thời hạn, không đủ thời gian lựa chọn nhà cung cấp, in và vận chuyển, thì việc đưa một lượng sách giáo khoa mới đến trường trước khai giảng về thực chất là bất khả thi.

Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam khẳng định bất cập không nằm ở mục tiêu miễn phí sách giáo khoa, đây là một chính sách nhân văn, giúp giảm gánh nặng đầu năm và bảo đảm cơ hội học tập cho học sinh. Song, vấn đề nằm ở việc công bố thực hiện ngay trong khi các điều kiện bắt buộc chưa được đáp ứng.

ẢNH: NHẬT THỊNH

Đã gửi đi những cảnh báo về thừa - thiếu sách giáo khoa cục bộ

Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cho biết, ngày 21.7.2026, đơn vị này đã ban hành Công văn số 1246/NXBGDVN gửi Bộ GD-ĐT cùng các sở giáo dục và đào tạo. Văn bản được gửi trước thời điểm cao điểm mua sách, khi một số địa phương bắt đầu công bố kế hoạch miễn phí hoặc cho học sinh mượn sách ngay trong năm học 2026 - 2027. Theo công văn, đến ngày 20.7, nhà xuất bản đã in 99% sản lượng theo kế hoạch, trên tổng số 204,47 triệu bản phục vụ hơn 18,77 triệu học sinh; đã phát hành về địa phương 85,15% sản lượng theo nhu cầu đăng ký, đồng thời triển khai in 13,3 triệu bản dự phòng. Dây chuyền sản xuất chính khi đó đã ở giai đoạn cuối và phần lớn sách đã có địa chỉ cung ứng.

Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cảnh báo rằng nếu địa phương tổ chức đấu thầu mua sách vào thời điểm ấy, quỹ thời gian còn lại quá ngắn; thay đổi đột ngột quy mô và cơ chế mua sách có thể dẫn đến thiếu, thừa cục bộ, thậm chí lãng phí khi phụ huynh đã tự trang bị. Quy trình đấu thầu in, in và hoàn thiện sách cần tối thiểu 6 tháng. Đặt một sản lượng lớn mới vào cuối tháng 7 nhưng yêu cầu có sách trước khai giảng là một phương án không khả thi.

Phía nhà xuất bản này nêu tới một ví dụ ở Đồng Nai. Ngày 24.7, Nhà xuất bản Giáo dục tại TP.HCM gửi Công văn số 308/NXBGDHCM-InPH trực tiếp tới Sở GD-ĐT Đồng Nai. Văn bản cho biết kế hoạch cung ứng cho địa phương là 7,1 triệu bản; đến ngày 24.7, công tác in và nhập kho đã hoàn thành, 5,4 triệu bản, tương đương 75% kế hoạch, đã được chuyển về địa bàn và số còn lại đang tiếp tục được giao. Công văn 308 nêu rõ 3 rủi ro nếu triển khai cho mượn sách miễn phí ngay trong năm học này: không bảo đảm lộ trình của Nghị định 271; không còn nguồn sách mới để đáp ứng một lượng mua sắm lớn trước ngày 5.9 vì sản lượng đã được phân bổ theo đăng ký; và có thể gây lãng phí nếu sách nhập thư viện sau khi nhiều học sinh đã tự mua. Đơn vị cũng khuyến cáo thời gian tối thiểu để đấu thầu, in và giao sách là 6 tháng kể từ khi địa phương thông báo chính thức số lượng cần mua.

Nhà xuất bản này cũng dẫn ra một ví dụ tại Khánh Hòa. Đến ngày 8.9, đơn vị phát hành đã đưa ra thị trường 1.654.690 bản sách giáo khoa, so với đơn đặt ban đầu 1.091.150 bản. Ngày 27.8, Hội đồng nhân dân tỉnh ban hành nghị quyết thực hiện chính sách miễn phí cho học sinh tại các xã, phường, đặc khu vùng III, làm phát sinh thêm nhu cầu 342.868 bản ngoài đơn hàng ban đầu. Nếu phần phát sinh này được đưa vào số liệu "sách còn thiếu" nếu không được nói rõ đó là sách mua thêm bằng ngân sách cho nhóm thụ hưởng, nhiều người có thể dễ hiểu sai rằng hệ thống phát hành chưa đáp ứng nhu cầu thông thường, trong khi sản lượng thực tế đã bằng 142% kế hoạch ban đầu.

Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam nói rõ hơn, sách giáo khoa chưa mua được bằng ngân sách cho thư viện là một tồn tại trong thực hiện chính sách miễn phí. Còn sách giáo khoa phụ huynh đã đặt nhưng chưa được giao là một tồn tại của thị trường cung ứng, cả hai vấn đề này đều cần phải được giải quyết, nhưng không thể cộng gộp, quy về cùng một nguyên nhân.

ẢNH: ĐÀO NGỌC THẠCH

Cần phải giải trình trách nhiệm cụ thể, từng khâu, từng đơn vị

Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam khẳng định việc cấp bách trước mắt là đưa số sách giáo khoa còn thiếu đến học sinh, ưu tiên vùng khó khăn, trường nội trú, vùng biên giới và các em thuộc diện hỗ trợ. Nhà xuất bản công khai tiến độ, điều chuyển tồn kho, in bù những đầu sách không còn nguồn và kéo dài thời gian phục vụ tại các điểm bán; doanh nghiệp phát hành địa phương phải cập nhật tồn kho thực, không để thông tin đứt quãng giữa kho và cửa hàng.

"Nhưng sau khi học sinh nhận đủ sách, toàn bộ quá trình phải được giải trình bằng dữ liệu. Cơ quan quản lý giáo dục địa phương cần công khai tổng số cơ sở giáo dục; số trường đăng ký đúng hạn; số trường không đặt hoặc không tiếp nhận sách; nhu cầu mua lẻ; nhu cầu mua bằng ngân sách; các lần đặt bổ sung và lượng thiếu thực tế sau khai giảng. Những trường hợp chờ chính sách miễn phí, lựa chọn nguồn cung khác hoặc để phụ huynh tự mua phải được phân loại rõ. Với địa phương đã thông báo miễn phí hoặc cho mượn sách, việc giải trình phải bắt đầu từ khoản 3 điều 33 Nghị định 271: kế hoạch dự báo được phê duyệt khi nào, dự toán lập trên cơ sở nào, thủ tục mua sắm hoàn thành ra sao, sách dự kiến nhập kho vào ngày nào? Nếu điều kiện chưa đầy đủ mà chính sách vẫn được công bố, phải làm rõ trách nhiệm đối với hệ quả làm sai lệch thống kê, đặt hàng và tâm lý chờ đợi của phụ huynh", Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam nêu.

Bởi chính sách miễn phí sách giáo khoa chỉ thật sự có ý nghĩa khi cuốn sách hiện diện trên bàn học đúng ngày, không phải thông báo sớm nhưng bỏ qua trình tự dự báo, dự toán và mua sắm rồi công bố một chính sách chưa đủ điều kiện thực hiện, khiến sau đó học sinh vất vả tìm mua sách sau khai giảng.

Ở cấp điều phối, theo Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, cần làm rõ trách nhiệm là các cảnh báo đã được tiếp nhận và xử lý ra sao; địa phương nào chưa đủ điều kiện; nơi nào có nguy cơ phát sinh nhu cầu lớn; cơ chế theo dõi từ lúc cảnh báo đến khi hoàn thành cung ứng có vận hành hay không.

Nhà xuất bản và hệ thống phát hành cũng phải chứng minh bằng hồ sơ giao nhận rằng đơn hàng đúng hạn đã được đáp ứng đầy đủ, đồng thời công khai lượng dự phòng, khả năng điều chuyển và tiến độ in bổ sung. Nơi giao thiếu so với đơn hàng đã xác nhận đúng hạn phải chịu trách nhiệm về năng lực cung ứng; nơi báo thiếu, đặt muộn, thay đổi nhu cầu sau thời hạn phải chịu trách nhiệm về tính chính xác và kịp thời của dữ liệu.

Trách nhiệm phải được xác định theo từng công đoạn, từng bên, không thể nói chung chung là các bên cùng thiếu sót.