Những chiếc nồi nấu vàng bạc ở Hoàng thành Thăng Long

Cuộc khai quật nhiều năm trước ở Hoàng thành Thăng Long, khu vực Vườn Hồng, đã làm xuất lộ nhiều nồi nấu kim loại có kích thước nhỏ; có cái còn nguyên, có cái chỉ còn mảnh vỡ, dung tích khoảng 100 - 250 ml. Theo thống kê, có khoảng 1.050 đơn vị hiện vật nồi và mảnh vỡ như vậy. Đó chính là đối tượng nghiên cứu của Th.S Lê Cảnh Lam và các cộng sự ở Viện Khảo cổ học và Hội Văn nghệ dân gian Hà Nội. "Ở Hoàng thành Thăng Long có phát hiện những cái nồi nhỏ dung tích độ 100 - 250 ml. Lúc đầu mới nhìn thì cũng không biết đó là cái gì cả", Th.S Lê Cảnh Lam nhớ lại.

Theo chuyên gia này, những chiếc nồi chủ yếu có dạng hình chén, thành khá dày, đáy thuôn, phù hợp với chức năng của vật dụng chịu nhiệt. "Một số mảnh có lớp bám và dấu vết cháy, nung trên hiện vật; cho thấy đã trải qua quá trình gia nhiệt. Một số nồi được ghi nhận có dấu hiệu vàng bám trên thành. Một số mẫu có lớp bám màu xanh đồng, gợi ý sự tiếp xúc với vật liệu chứa đồng hoặc sản phẩm của quá trình luyện nấu", Th.S Lê Cảnh Lam cho biết.

Nhóm nghiên cứu nhận định việc xuất hiện hàng trăm nồi nhỏ có dấu vết vàng và nhiệt như vậy có ý nghĩa đối với nghiên cứu xưởng đúc kim loại quý. "Sự tập trung số lượng lớn nồi nấu trong cùng khu vực là dấu hiệu quan trọng để nghiên cứu hoạt động xử lý kim loại", Th.S Lê Cảnh Lam chia sẻ.

ẢNH: LÊ CẢNH LAM

Nhóm nghiên cứu đặt giả thuyết để đúc vàng thỏi, bạc thỏi dưới thời Lê và thời Nguyễn, người xưa có thể đã chia nguyên liệu thành những mẻ nhỏ, nấu trong nhiều nồi khác nhau rồi đúc thành thỏi theo đơn vị khối lượng. Từ đó, các chuyên gia cho rằng tập hợp nồi tại Hoàng thành Thăng Long có thể cung cấp dữ liệu đối chiếu về quy mô và tổ chức hoạt động nấu luyện kim loại quý.

Cơ hội công nhận bảo vật quốc gia?

Theo Th.S Lê Cảnh Lam, khi tìm tư liệu liên quan đến những chiếc nồi đúc vàng, bạc, ông thấy có thông tin vua Gia Long ra lệnh quan trấn thành ở Hà Nội mở nơi đúc thỏi vàng thỏi bạc cho triều đình. Khi đó, theo nhà vua, trên thương trường bạc thỏi loạn xạ, nên giao quan trấn thành vùng Kinh Bắc, nơi có nhiều nguồn thương mại về vàng bạc, mở xưởng đúc để chủ động nguyên liệu. "Nhà vua cho quan trấn thành mở ra nơi đúc thỏi vàng thỏi bạc cho triều đình, cũng cho tạo ra cơ quan quản lý, đóng dấu trung bình vào thỏi đó, được phép lưu thông", Th.S Lam cung cấp thêm thông tin.

Cũng theo ông Lam, thực tế khai quật ở Hoàng thành cũng cho thấy tuy trước đây, chúng ta vẫn nghĩ triều Nguyễn đúc vàng bạc ở Huế, nhưng công việc đã được chuyển giao sang Thăng Long. Vì thế, nếu xác định được niên đại và chức năng của các nồi nói trên phù hợp với hoạt động sản xuất vàng bạc thời Nguyễn, đây sẽ là tư liệu đặc biệt có giá trị để kiểm chứng giả thuyết về phương thức cân chia từng mẻ bạc, nấu chảy và rót vào khuôn. "Sau khi nghiên cứu thì thấy nhiều khả năng Hoàng thành Thăng Long chính là nơi sinh ra thỏi bạc đấy. Nó cũng thể hiện tính chất công xưởng", Th.S Lam nói.

Tuy nhiên, theo và nhóm nghiên cứu, sự hiện diện của một mình nồi nấu không đủ để khẳng định đây là xưởng đúc vàng bạc. Khẳng định này cần được kết hợp giữa nồi nấu với nghiên cứu địa tầng, vị trí phát hiện, quan hệ với các di vật cùng lớp và các dấu tích kiến trúc, cũng như thành phần chất bám vào hiện vật để chứng minh chức năng.

ẢNH: LÊ CẢNH LAM

Một vấn đề nữa là sự phỏng đoán về cách sử dụng. Theo Th.S Lam, để đúc thỏi bạc cho đúng trọng lượng, không thể lấy cả cái nồi to nấu lên rồi múc vào được, sẽ có sai số. "Vậy nên người ta phải làm ra nhiều nồi nhỏ. Mỗi nồi cân được lượng chính xác rồi chỉ việc rót ra thôi. Nó lý giải vì sao có nhiều nồi nồi nhỏ để cân trước khi đổ khuôn. Ý nghĩa của nó là như thế", Th.S Lam nói.

Tại hội nghị thông báo khảo cổ học 2026, TS Đỗ Trường Giang, Phó viện trưởng Viện Khảo cổ học, cho biết các nghiên cứu về thành phần hợp kim tiền đồng, nồi nấu vàng bạc, thỏi bạc, kỹ thuật nung... cho thấy sự quan tâm đến quá trình sản xuất và sử dụng vật liệu.

Về phần mình, Th.S Lê Cảnh Lam cho rằng bộ nồi nấu vàng bạc tìm thấy ở Hoàng thành Thăng Long có thể là nồi đúc tiền thời Gia Long. "Bộ nồi đó xứng đáng làm hồ sơ xây dựng bảo vật quốc gia", Th.S Lam nói. (còn tiếp)