Nỗ lực bảo tồn sếu quý: 'Bài học xương máu' về nước, lửa, và sinh thái

Lịch sử Vườn quốc gia (VQG) Tràm Chim là chuỗi tranh luận quyết liệt, thậm chí nảy lửa, giữa chuyên gia sinh thái và nhà quản lý về cách bảo tồn. Từ những quyết định giữ nước quanh năm để chống cháy, đến bước ngoặt trả lại quy luật khô - ngập, chua - ngọt, Tràm Chim trở thành bài học điển hình về cách con người can thiệp và sửa sai trong một hệ sinh thái đặc trưng bậc nhất vùng Đồng Tháp Mười.

Giữa nước và lửa

Chúng tôi đến VQG Tràm Chim vào mùa nước nổi. Buổi sáng ở Tràm Chim, nước không đứng yên như tôi từng nghĩ mà chảy rất chậm qua những đồng cỏ, rừng tràm và đầm lầy. "Cả Tràm Chim là một dòng chảy khổng lồ", TS Trần Triết, giảng viên Trường ĐH Khoa học tự nhiên (ĐH Quốc gia TP.HCM) kiêm Giám đốc Chương trình Đông Nam Á của Hội Sếu quốc tế, nói trong chuyến khảo sát cuối tháng 10.2025. Ông vừa đi vừa ghi chép, chỉ tay về các cống điều tiết nước trong vùng lõi Tràm Chim. Con số mực nước được ông đọc lên cẩn thận, như đọc nhịp tim của một cơ thể sống.

ẢNH: QUANG VIÊN

Nhịp tim ấy từng bị "loạn nhịp" suốt nhiều năm. Nỗi ám ảnh cháy rừng khiến người ta chọn giải pháp dễ nhất là giữ nước quanh năm. Đê, cống khép kín biến một hệ sinh thái có mùa khô, mùa ngập thành vùng ngập triền miên. Lửa bị coi là kẻ thù tuyệt đối. "Khó khăn nhất không phải kỹ thuật mà là tư duy", ông Triết nói. Ông nhắc lại điều tưởng như hiển nhiên, đó là muốn bảo tồn một loài thì phải bảo tồn cả hệ sinh thái của nó. Tràm Chim là rừng ngập nước, tự nhiên ban cho mùa khô và mùa ngập. Ngoài ra, cây tràm là loài thích nghi với lửa nên cháy vừa phải không giết chết tràm mà có tác dụng kích thích chúng tái sinh. Tuy nhiên, trong cách nghĩ cũ thì cháy rừng tràm đồng nghĩa với hủy diệt.

Chính sách chống cháy rừng đặc dụng đặt lực lượng kiểm lâm khi đó vào thế phải "giữ rừng bằng mọi giá". Nước được giữ cao quanh năm, hệ quả là cả hệ sinh thái bị xáo trộn, đồng cỏ năng kim, từng là nơi kiếm ăn của sếu, bị chết ngạt, sinh cảnh vốn có biến mất, đàn sếu đầu đỏ lặng lẽ rời đi. Những con số trong "Đề án bảo tồn và phát triển sếu đầu đỏ giai đoạn 2022 - 2032" do VQG Tràm Chim chủ trì cho thấy rõ điều đó. Từ năm 1993 - 2004, mực nước khu A1 hầu như luôn cao hơn mặt đất, có lúc từ 0,8 - 1 m ngay trong mùa khô. Với mực nước ấy, sếu không còn nơi ở, không kiếm được thức ăn nên chúng bỏ đi là tất yếu.

ẢNH: QUANG VIÊN

TS Trần Triết trầm giọng: "Chúng ta quá chú trọng vào rừng tràm, một đối tượng không quá quan trọng đối với toàn bộ hệ sinh thái Tràm Chim". Cây tràm, theo ông, là loài phổ biến, cháy một héc ta có thể tái sinh hàng chục héc ta. Thậm chí, nếu không khống chế, tràm còn lấn át các sinh cảnh quý hơn. Trong khi đó, thứ cần bảo tồn thực sự là những đồng cỏ, nơi sếu kiếm ăn, nơi sự sống đa dạng bám rễ. Giữ nước quanh năm không chỉ khiến sếu bỏ đi, mà còn làm suy yếu chính rừng tràm. Rễ không thể phát triển vì bị ngập liên tục, cây ngã hàng loạt sau vài năm. "Tràm không chết cháy thì chết ngợp nước", ông Triết nói.

Tràm Chim hồi sinh

Đầu tháng 4.2025, chúng tôi chứng kiến một buổi đốt cỏ chủ động tại VQG Tràm Chim. Lửa được châm lên giữa đồng cỏ thuộc phân khu A1, nơi đã tích tụ một lớp thực bì dày do bị ngập nước quá lâu. "Đây là lửa đẹp", TS Trần Triết nói, rồi hào hứng "đế" thêm một câu bằng tiếng Anh: "Beautiful fire will keep destructive fire at bay" (tạm dịch: Lửa đẹp sẽ ngăn chặn lửa hủy diệt). Quả thật như vậy, trận cháy hôm đó không phải tàn phá mà là dọn đường cho sự tái sinh. Khi lớp bã thực vật cháy hết, thảm thực vật mới sẽ mọc lên, đất được "mở", động vật có thể tiếp cận và nguy cơ cháy lớn giảm xuống.

ẢNH: NGUYỄN TRƯỜNG SINH

Còn nhớ một năm trước, khi rừng tràm ở khu A1 bị cháy, những thông tin kiểu "cháy tan hoang hết rồi" tràn ngập. Giờ đây tôi thấy điều ngược lại. Những cây tràm mới phủ kín, cành non vươn lên từ những thân cháy sém. Đó là bằng chứng sống động cho khả năng thích nghi với lửa của cây tràm.

Song song với lửa là nước. Tràm Chim giờ đã điều chỉnh khô - ngập đúng nhịp. Trong quá khứ, do sợ cháy rừng nên nước được giữ cao liên tục trong khoảng 10 năm, bắt đầu từ năm 2013, gây ảnh hưởng lớn đến hệ sinh thái. Từ năm 2023 đến nay, việc điều tiết nước đúng đắn đã được khôi phục, mang lại những tín hiệu rất tích cực. Hàng trăm héc ta đồng cỏ năng kim, lúa ma được phục hồi; các loài thủy sinh ưa nước phèn từng biến mất đã xuất hiện trở lại. Chim tăng cả số loài lẫn số lượng: cà kheo quay về sinh sản, gà lôi nước đẻ dày, chim di cư kéo về đông đúc.

ẢNH: TRẦN TRIẾT

Tôi hỏi về chuyện xả nước mùa khô khiến cá chết nhiều, ông Triết cười: "Tôi lại mừng". Bởi nước chua mùa khô là đặc trưng của Đồng Tháp Mười. Khi giữ nước quanh năm, nước trở nên trung tính hóa, những loài quen nước chua không cạnh tranh được và bị thay thế bởi "tập đoàn" ngoại lai như cá lau kính, rô phi. "Xả nước là bước trả lại đúng quy luật tự nhiên, dù phải chấp nhận những phản ứng ngắn hạn", TS Trần Triết cho hay.

ẢNH: QUANG VIÊN

Ông còn nói thẳng: "Cái may là Tràm Chim được làm kịp thời, khi hệ sinh thái còn khả năng phục hồi. Hạt giống vẫn nằm trong đất và khi quản lý nước đúng, chúng sẽ nảy mầm. Nếu sai lầm kéo dài thêm, cơ hội sẽ khép lại". Trong câu chuyện ấy, ông nhắc đến ông Lê Quốc Phong, nguyên Bí thư Tỉnh ủy Đồng Tháp (hiện là Phó bí thư thường trực Thành ủy TP.HCM - PV). TS Trần Triết cho biết nhiều năm trước các nhà khoa học đã trình bày ý kiến về cách hành xử đúng với hệ sinh thái tự nhiên của VQG Tràm Chim nhưng chưa được. Lần này, khoa học được lắng nghe và cả hệ thống chính trị vào cuộc nhờ vị bí thư tỉnh ủy có học vị tiến sĩ sinh học.

ẢNH: TRẦN TRIẾT

Tràm Chim đang lặng lẽ hồi sinh từng chút một, theo đúng nhịp điệu của nước và lửa. Nhìn ông Triết tỉ mỉ ghi chép, trao đổi với cán bộ VQG Tràm Chim, tôi hiểu rằng hành trình "gọi sếu" về không phải là phép màu, mà là kết quả của sự kiên trì và sửa sai. (còn tiếp)