Nước cờ rủi ro của ông Trump với Ả Rập Xê Út

Đến hôm qua, Ả Rập Xê Út chưa chính thức phản hồi về việc Tổng thống Trump yêu cầu nước này muốn đạt thỏa thuận hạt nhân với Mỹ thì phải bình thường hóa quan hệ với Israel theo Hiệp định Abraham. Đây là hiệp định do Tổng thống Trump làm trung gian vào năm 2020 để bình thường hóa quan hệ giữa Israel và một số quốc gia Ả Rập.

Thỏa thuận hạt nhân mang ý nghĩa quan trọng với Ả Rập Xê Út vì có thể giúp nước này tăng cường xuất khẩu dầu mỏ và khí đốt vì giảm sự phụ thuộc vào năng lượng hóa thạch cho nguồn cung nội địa.

Ảnh: AP

Nhiều rào cản

Yêu cầu trên được chủ nhân Nhà Trắng đưa ra dù hai bên ngày 22.7 (theo giờ Mỹ) đã ký kết thỏa thuận. Đây sẽ là rào cản lớn đối với Ả Rập Xê Út vì chính quyền Riyadh luôn khẳng định việc bình thường hóa quan hệ với Tel Aviv trước tiên đòi hỏi phải thiết lập một con đường rõ ràng cho nhà nước Palestine. Tuy nhiên, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu luôn bác bỏ ý tưởng về nhà nước Palestine, cho rằng điều này không thể duy trì được an ninh của Israel.

Không chỉ vấn đề nhà nước Palestine, Riyadh còn có quan điểm khó hòa giải với Tel Aviv. Trong phân tích gửi đến Thanh Niên, TS Ian Bremmer, nhà khoa học chính trị và là Chủ tịch Eurasia Group (Mỹ) - đơn vị tư vấn và nghiên cứu rủi ro chính trị hàng đầu thế giới, chỉ ra rằng các nước ở khu vực Trung Đông - Ả Rập đang chia thành 2 phe. Phe thứ nhất là liên minh các quốc gia thuộc dòng Abraham, với Israel và UAE là nòng cốt, gắn bó chặt chẽ với Washington, có lúc tranh thủ thêm Hy Lạp và Ấn Độ về quốc phòng, năng lượng và thương mại. 

Phe thứ hai là liên minh Hồi giáo được xây dựng xung quanh các nước Hồi giáo dòng Sunni như Thổ Nhĩ Kỳ, Ả Rập Xê Út, Pakistan và có thời điểm bao hàm cả Ai Cập. Vừa qua, nếu như Pakistan điều 13.000 binh sĩ cùng nhiều chiến đấu cơ đến hỗ trợ Ả Rập Xê Út theo hiệp ước phòng thủ chung, thì Israel chủ động đề nghị hỗ trợ UAE phòng không giữa lúc bị Iran tấn công.

Theo TS Bremmer, cả 2 phe trên đều xem Iran là mối đe dọa, nhưng trái ngược về chiến lược đối phó. Cụ thể, phe thứ hai gồm Ả Rập Xê Út và các đối tác Hồi giáo muốn cân bằng sức mạnh với Iran, tuy cần răn đe Tehran nhưng phải duy trì kênh ngoại giao để tiến đến việc đạt được thỏa hiệp. Ngược lại, phe Israel và UAE thì xem Iran là kẻ thù thường trực cần phải đối đầu trực diện. Không chỉ vậy, liên minh Hồi giáo ngày càng đoàn kết chống lại điều mà họ cho là quyền lực không bị kiểm soát của Israel từ Gaza và bờ Tây đến Syria, Li Băng. 

Tháng 9.2025, Israel tấn công một nhóm đàm phán của Hamas bên trong Qatar. Sau vụ việc, Mỹ không phản ứng gì, nên dẫn đến các nước này đứng trước nguy cơ bị đe dọa về rủi ro Israel sẽ giống như Iran có thể trở thành một thế lực gây bất ổn mà Washington sẽ không hoặc không thể kiềm chế.

Với bất đồng sâu sắc như vậy, Ả Rập Xê Út khó có thể chấp nhận việc bình thường hóa quan hệ với Israel.

Bên cạnh đó, ngay cả khi Riyadh chấp nhận điều kiện trên, thì thỏa thuận của Nhà Trắng vẫn cần được quốc hội Mỹ thông qua. Đây là rào cản lớn khi ngay trong chính nội bộ Mỹ tồn tại nhiều chỉ trích đối với thỏa thuận.

Lắm rủi ro

Theo thỏa thuận, Ả Rập Xê Út về lâu dài có thể tự làm giàu uranium để phục vụ cho việc phát triển năng lượng hạt nhân. Trong khi đó, phần lớn các quốc gia có chương trình năng lượng hạt nhân dân sự không làm giàu uranium mà phải nhập khẩu. Vì thế, giữa khu vực đầy biến động như Trung Đông - Ả Rập, nếu Riyadh tự chủ làm giàu uranium thì có thể khiến nhiều bên lo ngại Ả Rập Xê Út hướng đến phát triển vũ khí hạt nhân.

Trong một lần trả lời phỏng vấn truyền hình hồi năm 2018, Thái tử Ả Rập Xê Út Mohammed bin Salman từng tuyên bố: "Ả Rập Xê Út không muốn sở hữu bất kỳ quả bom hạt nhân nào, nhưng chắc chắn rằng nếu Iran phát triển bom hạt nhân, chúng tôi sẽ làm theo càng sớm càng tốt". Cho nên, nếu Riyadh làm giàu uranium thì nhiều bên trong khu vực cũng sẽ tìm cách phát triển để đạt năng lực tương tự, khiến tình hình khu vực thêm khó lường.

Từ thực tế vừa nêu và vốn có bất đồng sâu sắc với Riyadh, Tel Aviv chắc chắn không muốn Ả Rập Xê Út có bất cứ cơ hội nào để tiến đến sở hữu vũ khí hạt nhân. Cho nên, Israel có thể sẽ tìm cách cản trở chương trình hạt nhân của đối phương.

Bên cạnh đó, cản trở then chốt để Mỹ và Iran đạt thỏa thuận hòa bình là chương trình hạt nhân của Tehran. Trong khi Washington yêu cầu tiếp quản toàn bộ nhiên liệu hạt nhân đã làm giàu của Iran, thì Tehran lại bác bỏ vì số nguyên liệu này phục vụ mục đích dân sự. Giữa bối cảnh như vậy, nếu Ả Rập Xê Út tiến tới tự làm giàu uranium thì Iran càng có lý do để bác bỏ điều kiện của Mỹ.

Chính vì thế, nếu thỏa thuận hạt nhân giữa Mỹ và Ả Rập Xê Út trở thành hiện thực có thể khiến cho khu vực thêm bất ổn.