Nuôi ong dú thảo dược ở vùng Bảy Núi

Từ 10 đàn ong rừng đến "tài sản sinh học"

Buổi sáng ở vùng Bảy Núi, dưới những tán cây xanh, hàng chục "ngôi nhà ong" bằng gỗ nằm im lìm, đến gần mới nghe tiếng ong vo ve. Khác với ong mật, ong dú nhỏ con, không có ngòi đốt nên khá an toàn với người nuôi.

ẢNH: TRẦN NGỌC

Dừng chân trước một thùng ong, anh Nguyễn Trung Thành, Giám đốc điều hành Công ty TNHH nuôi ong thảo dược Mekong Bee (Công ty Mekong Bee), cẩn thận kiểm tra từng ngôi nhà ong để thăm sức khỏe đàn ong. Anh Thành cho biết sinh ra và lớn lên ở vùng Bảy Núi, từ nhỏ anh đã quen với ong dú, loài ong bản địa sống trong các hốc cây, khe đá. Lớn lên, anh nhận thấy loài ong này đặc biệt thích những nguồn hoa từ các loại cây thảo dược nên ý tưởng nuôi ong trong vườn dược liệu hình thành.

Năm 2017, sau khi anh tốt nghiệp đại học ngành quản trị kinh doanh, ý tưởng khởi nghiệp từ nguồn tài nguyên bản địa càng lớn. Năm 2019, anh Thành và cộng sự bắt đầu với 10 đàn ong dú tự nhiên. Không có sẵn quy trình, những người trẻ phải vừa nuôi vừa quan sát, ghi chép, thử nghiệm. Tập tính của ong, cách tách đàn, thời điểm nhân giống, nguồn thức ăn, cách thu mật..., tất cả đều trở thành những bài toán phải giải.

Thay vì mua thêm ong để tăng nhanh số lượng, anh Thành chọn cách giữ lại những đàn mới để nhân giống. Từ 10 đàn ong, qua từng năm, số lượng tăng dần theo cấp số nhân, đến năm 2026 nhóm của Thành có khoảng 1.000 đàn ong được thuần dưỡng. "Đàn ong đó là tài sản sinh học. Có nguồn giống nền thì mình mới có thể nhân đàn, cung cấp giống cho người dân và xây dựng mạng lưới sản xuất", anh Thành nói.

Năm 2025, mô hình nuôi ong dú kết hợp cây ăn trái và cây thảo dược tại vùng núi Tịnh Biên do anh Thành làm thành viên chính được Sở KH-CN tỉnh An Giang công nhận là sáng kiến khoa học - công nghệ cấp cơ sở. Từ mô hình, anh bắt đầu nghĩ đến một bài toán lớn hơn là làm sao để con ong không chỉ tạo ra mật, mà trở thành một phần của sinh kế nông thôn.

Đưa ong về với những hộ nghèo

Năm 2025, hai dự án nuôi ong dú bằng thảo dược từ chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững được triển khai ở P.Thới Sơn, với tổng nguồn lực hơn 1,2 tỉ đồng. Đến nay, qua 1 năm triển khai, đã có 32 hộ tham gia mô hình. Công ty Mekong Bee của anh Thành giữ vai trò cung cấp giống, chuyển giao kỹ thuật, xây dựng tiêu chuẩn, kiểm soát chất lượng và kết nối thị trường tiêu thụ. Người dân nuôi ong, phát triển vùng dược liệu theo quy trình và tham gia chuỗi tiêu thụ.

ẢNH: TRẦN NGỌC

Theo anh Thành, lợi thế của ong dú là không cần diện tích lớn, an toàn với người chăm sóc và có thể kết hợp với vườn cây sẵn có. Cây dược liệu tạo nguyên liệu; ong cho mật, phấn, keo ong và đàn giống; hoạt động thụ phấn tạo thêm giá trị cho hệ sinh thái.

Một tổ ong dú có thể cho thu hoạch khoảng 2 lần/năm, tùy sức đàn và điều kiện nguồn hoa, với sản lượng khoảng 1 lít mật mỗi lần theo mô hình mà nhóm đang triển khai. Với giá bán mật ong và tổ giống dao động khoảng 2 - 2,5 triệu đồng/lít, sau 3 năm, mô hình mang lại tổng lợi nhuận khoảng 100 - 120 triệu đồng/hộ, giúp các hộ nuôi thoát nghèo.

Sản phẩm được tiêu thụ tại địa phương, nhà thuốc Đông y, Tây y, doanh nghiệp sản xuất mỹ phẩm và qua các kênh thương mại điện tử, mạng xã hội. Từ Bảy Núi, mô hình tiếp tục được thử nghiệm tại những vùng sản xuất hữu cơ ở tỉnh Vĩnh Long và TP.Đồng Nai. Tại các vườn dừa, cao su và những vùng cây trồng khác, ong dú được kỳ vọng vừa tạo thêm thu nhập cho người dân, vừa tham gia thụ phấn và cung cấp dữ liệu sinh học về hệ sinh thái canh tác.

"Nếu người dân có ít đất vẫn có thể nuôi ong, có thêm thu nhập thì mình làm được điều có ý nghĩa hơn một sản phẩm thương mại. Và nếu được tổ chức thành chuỗi, hàng ngàn đàn ong có thể trở thành một sinh kế mới cho người dân", anh Thành nói.

Năm 2025, dự án nuôi ong dú thảo dược của anh Thành đạt giải nhất cuộc thi Khởi nghiệp tỉnh An Giang và cá nhân anh nhận giải thưởng Lương Định Của.

Nghe đàn ong "nói" bằng AI

Anh Thành từng được T.Ư Đoàn cử đi học tập mô hình Smart Farm tại Hàn Quốc vào tháng 3.2026. Xuất phát từ những kiến thức về nông nghiệp công nghệ cao, trí tuệ nhân tạo (AI) và IoT (internet vạn vật) học được, anh và các cộng sự thực hiện dự án "Ứng dụng cảm biến và AI trong giám sát đàn ong không ngòi đốt (Meliponini) và phát triển chuỗi giá trị mật ong dược liệu tại vùng Bảy Núi, tỉnh An Giang" thông qua ứng dụng tích hợp thiết bị, AI vào những thùng ong giữa vườn cây ở Bảy Núi.

ẢNH: TRẦN NGỌC

Theo đó, các cảm biến theo dõi nhiệt độ, độ ẩm; micro thu âm tần số cao ghi nhận âm thanh của đàn ong. Những dữ liệu này được đưa vào hệ thống phân tích, kết hợp thuật toán học máy để nhận diện những thay đổi bất thường trong đàn như: cảnh báo sớm khi đàn có dấu hiệu thiếu thức ăn, gặp vấn đề về sức khỏe, chuẩn bị chia đàn hoặc bị thiên địch tấn công.

Bên cạnh việc theo dõi đàn ong, dự án còn xây dựng vùng nguyên liệu dược liệu bản địa. Những loại cây như xuyên tâm liên, cam thảo đất, húng quế, rau dền gai cùng các nguồn hoa bản địa được nghiên cứu đưa vào vùng nuôi.

Đồng thời, định hướng phát triển chuỗi sản phẩm gồm mật ong, phấn ong, keo ong và các sản phẩm chế biến sâu. Với một số dòng mật ong cao cấp, mỗi chai được gắn mã QR để truy xuất vùng nuôi, thông tin đàn ong và dữ liệu liên quan, để từng bước chuyển từ câu chuyện "mật ong thảo dược" mang tính cảm nhận sang sản phẩm có thông tin khoa học, kiểm nghiệm và truy xuất nguồn gốc. Qua đó, dự án khởi nghiệp do anh Thành và các cộng sự triển khai đã đạt giải 3 tại cuộc thi Dự án khởi nghiệp Thanh niên nông thôn năm 2026 do T.Ư Đoàn tổ chức.