Phố cổ Thu Xà: Bánh in vẫn thơm, khung dệt vẫn nhịp nhàng ngày cận tết

Ấm nồng hương bánh in ngày tết

Những ngày cận Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026, căn bếp nhỏ phía sau nhà của ông Võ Quang Đạt (56 tuổi), chủ cơ sở bánh in Nhất Đạt ở thôn Thu Xà (xã Tư Nghĩa, Quảng Ngãi), đỏ lửa từ sáng sớm. Trải qua nhiều lần sửa chữa, ngôi nhà đã đổi thay theo năm tháng, nhưng không gian làm bánh truyền thống vẫn được ông giữ nguyên vẹn, như một cách gìn giữ ký ức nghề xưa.

ẢNH: HẢI PHONG

Trong gian bếp, ông Đạt thoăn thoắt tay trộn bột, ép khuôn, gõ bánh. Tiếng chày, tiếng khuôn va vào nhau vang lên đều đặn - thứ âm thanh đã gắn bó với ông hơn 35 năm qua. 

"Nghề làm bánh in này có từ thời ông cha mình. Tôi duy trì đến nay cũng hơn 35 năm rồi. Tết đến xuân về, nhà nào cũng sắm một ít bánh để chưng lên bàn thờ tổ tiên. Đầu năm nhìn lên bàn thờ có bánh cổ truyền, thấy ấm cúng lắm!", ông Đạt nói.

Theo ông Đạt, ngày thường cơ sở chỉ làm bánh phục vụ nhu cầu cúng kiếng ngày rằm, mùng một. Riêng dịp tết, lượng bánh tăng gấp 10 - 15 lần so với ngày thường để đáp ứng nhu cầu thị trường. Bánh in Thu Xà chủ yếu được tiêu thụ tại địa phương, ngoài ra còn theo chân người Quảng Ngãi đi khắp các tỉnh, trở thành món quà quê giản dị nhưng đầy ý nghĩa.

ẢNH: HẢI PHONG

Bà Đặng Thị Nga, vợ ông Đạt, cho biết làm bánh in đòi hỏi sự tỉ mỉ ở từng công đoạn. Nguyên liệu chỉ gồm bột nếp, đường và một chút vani, nhưng tỷ lệ bột - đường phải chuẩn 1:1. Đường canh không khéo, bánh sẽ không trắng, không đẹp, ảnh hưởng đến chất lượng.

"Bánh này chủ yếu làm thủ công vì bột nếp đồ rất dẻo, khó ứng dụng máy móc. Chỉ có máy đánh bột hỗ trợ, còn lại đều làm bằng tay", bà Nga chia sẻ.

ẢNH: HẢI PHONG

Những năm gần đây, bánh truyền thống được thị trường ưa chuộng trở lại, là nguồn động lực để vợ chồng ông Đạt bền bỉ giữ nghề. "Tuy mệt, nhưng bà con thích là mình cứ làm. Còn giữ được nghề là vì mọi người còn ưa chuộng", bà Nga bộc bạch.

Tiếng khung dệt còn vang nơi làng chiếu cổ

Không chỉ có bánh in, Thu Xà xưa còn nổi tiếng với nghề dệt chiếu cói - một trong những làng nghề truyền thống hình thành từ thời thương cảng phồn thịnh. Từng có thời điểm cả làng có hơn 200 khung dệt, khoảng 2/3 số hộ dân gắn bó với nghề. Nhiều gia đình nhờ dệt chiếu mà dựng nhà, nuôi con ăn học.

ẢNH: HẢI PHONG

Trải qua thăng trầm, nhiều nghề cũ mai một, song nghề dệt chiếu ở Thu Xà vẫn được một số hộ dân kiên trì giữ lại. Trong căn xưởng nhỏ của bà Trần Thị Lợi (64 tuổi), tiếng máy dệt chạy đều đều suốt ngày.

"Từ đời ông cố, ông cao đến đời tôi đều gắn bó với nghề này, tính ra đã hơn 100 năm. Trước kia dệt thủ công, nay có máy móc, vừa tăng năng suất vừa nâng cao chất lượng chiếu", bà Lợi nói.

Hiện xưởng của bà Lợi có 7 máy dệt, tạo việc làm cho 10 - 14 lao động địa phương, chủ yếu là phụ nữ. Mỗi ngày, xưởng sản xuất khoảng 70 chiếc chiếu, trong đó 40 - 50 chiếc được đưa ra thị trường. Tuy vậy, nghề chiếu phụ thuộc nhiều vào thời tiết, chỉ sản xuất vào mùa nắng, còn mùa mưa phải tạm ngưng.

Quy trình làm chiếu vẫn giữ nhiều công đoạn truyền thống. Cói (lác) được mua từ các tỉnh miền Tây Nam bộ hoặc Gia Lai, sau đó cắt ngọn, căn chỉnh khổ từ 1 - 1,8 m, phơi cho ngả vàng rồi nhuộm màu. "Nhuộm lác là công đoạn quan trọng, đòi hỏi người thợ phải có kinh nghiệm để màu lên đều, bền", bà Lợi chia sẻ.

ẢNH: HẢI PHONG

Gắn bó với nghề hơn nửa đời người, bà Phạm Thị Luyện (65 tuổi), thợ dệt chiếu lâu năm ở xã Tư Nghĩa, cho biết chiếu có nhiều loại: chiếu trơn, chiếu hoa, khổ rộng, khổ hẹp. Chất lượng chiếu phụ thuộc lớn vào nguyên liệu và bàn tay người thợ.

"Dệt chiếu là nghề truyền thống của gia đình. Tôi biết dệt từ khi còn thiếu nữ, lấy chồng rồi tiếp tục làm cho đến nay, thành niềm đam mê nên không thể dứt bỏ", bà Luyện trải lòng.

ẢNH: HẢI PHONG

Gia đình bà Lê Thị Cơ (62 tuổi) có 3 đời làm chiếu truyền thống. Những năm gần đây, bà đầu tư máy móc để giảm sức lao động, mỗi thợ dệt được khoảng 10 chiếc/ngày. Tuy nhiên, theo bà Cơ, cái khó lớn nhất hiện nay là chi phí đầu vào cao trong khi lợi nhuận thấp. "Giá chiếu chỉ từ 65.000 - 80.000 đồng/chiếc. Trừ chi phí, mỗi chiếc lời chỉ vài nghìn đồng", bà Cơ nói.

Dù thu nhập không cao, nhiều người vẫn bám nghề vì mong muốn giữ gìn di sản văn hóa quê hương. Ngày nay, giữa thị trường đa dạng sản phẩm hiện đại, bánh in và chiếu cói Thu Xà không chỉ mang giá trị sử dụng mà còn là ký ức, là bản sắc, là "hồn quê" được gìn giữ qua bàn tay cần mẫn của những người thợ. 

Và chừng nào còn những con người như ông Đạt, bà Nga, bà Lợi…, chừng đó hương bánh tết và tiếng khung dệt nơi phố cổ Thu Xà vẫn còn vang mãi theo thời gian.