Tách truyền tải, giá điện ảnh hưởng thế nào?

Bước đầu xây dựng thị trường điện cạnh tranh

Theo Cục Điện lực - Bộ Công thương, trong khâu phát điện, thị trường phát điện cạnh tranh đã hình thành với sự tham gia của nhiều doanh nghiệp ngoài Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN). Hiện EVN sở hữu chưa đến 40% các dự án, công trình nguồn điện. Thế nên, vấn đề cốt lõi là tách bạch các khâu trong hoạt động điện lực, từ phát điện, truyền tải điện, phân phối đến bán buôn, bán lẻ điện, qua đó phân định các khâu mang tính độc quyền tự nhiên và các khâu có thể cạnh tranh.

Cục Điện lực cho rằng, truyền tải và phân phối điện thuộc các khâu độc quyền tự nhiên, định hướng là sớm thực hiện tách Tổng công ty Truyền tải điện quốc gia (EVNNPT) khỏi EVN và chuyển về bộ, ngành quản lý, nhằm phục vụ phát triển thị trường điện cạnh tranh cũng như bảo đảm tính đồng bộ giữa nguồn và lưới điện.

Trao đổi với Thanh Niên, các chuyên gia năng lượng cho rằng việc tách EVNNPT khỏi EVN có ý nghĩa trước hết trong việc bảo đảm tính độc lập, minh bạch giữa các khâu phát điện, truyền tải và phân phối điện.

ẢNH: EVNSPC

Cụ thể, tách truyền tải điện ra khỏi EVN có một số lợi ích sau: Thứ nhất, đảm bảo tính bình đẳng cho các nhà đầu tư nguồn điện ngoài EVN. Trước đây, các dự án điện tư nhân hoặc ngoài ngành thường gặp nhiều khó khăn trong khâu thỏa thuận phương án đấu nối. Khi khâu truyền tải hoạt động độc lập, các nhà đầu tư nguồn điện sẽ được đối xử bình đẳng với các đơn vị trực thuộc ngành trong việc kết nối vào hệ thống lưới điện.

Thứ hai là mở rộng khả năng huy động vốn và tái đầu tư. Khi nằm trong EVN, hạn mức tín dụng (room ngân hàng) của đơn vị truyền tải bị chia sẻ. Khi tách ra độc lập, room vay ngân hàng rộng hơn, tạo điều kiện thuận lợi để vay vốn đầu tư, mở rộng và nâng cấp hạ tầng truyền tải.

Thứ ba là minh bạch hóa chi phí và giá truyền tải điện. Rõ ràng cơ chế tính giá truyền tải điện dưới sự giám sát của Bộ Công thương, đảm bảo bù đắp chi phí và thu hồi vốn tái đầu tư. Việc này tách biệt rõ ràng từng khâu thay vì để EVN vừa đóng vai trò mua, bán, đầu tư nguồn điện, vừa truyền tải và kể cả thực hiện bù chéo chi phí.

Thứ tư, việc tách này giúp tiến tới hoàn thiện thị trường điện cạnh tranh. Đảm bảo sự độc lập giữa các khâu phát điện, truyền tải và phân phối/điều độ điện.

TS Nguyễn Huy Hoạch, chuyên gia năng lượng, thành viên Hội đồng Khoa học Tạp chí Năng lượng Việt Nam, nhấn mạnh: "Đây là bước đi quan trọng để tiến dần đến thị trường bán buôn và bán lẻ điện cạnh tranh. Tăng cường niềm tin của người tiêu dùng bởi khi minh bạch, người tiêu dùng hiểu rõ cấu thành giá điện ở từng khâu, từ nguồn điện, truyền tải, đến phân phối và tin tưởng hơn vào sự kiểm soát khách quan của cơ quan quản lý nhà nước".

Giá điện giữa các vùng miền có thể khác nhau

Quan trọng hơn, TS Nguyễn Huy Hoạch phân tích: Chính việc tách khâu truyền tải điện khỏi EVN còn có thể tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động huy động vốn đầu tư phát triển lưới điện. Khi đơn vị truyền tải hoạt động độc lập, phương án tài chính và nhu cầu vốn của đơn vị có thể được xác định rõ ràng là cơ sở để tiếp cận các nguồn vốn vay phục vụ đầu tư, nâng cấp và mở rộng hệ thống. Đặc biệt, khả năng các nhà đầu tư tư nhân tham gia đấu thầu xây dựng một số công trình đường dây truyền tải, trong đó có các công trình cấp điện áp đến 220 kV là rất lớn. Từ đó, giúp giảm áp ở các khu vực có sản lượng điện tái tạo cao nhưng gặp khó khăn vì lưới điện quá tải... Thậm chí, trong tương lai, giá điện có thể mỗi vùng sẽ khác, tùy vào giá truyền tải của các đơn vị tham gia.

"Đây là động thái có thể mở đường cho các thành phần kinh tế tham gia đầu tư lưới điện, góp phần giảm áp lực vốn lên doanh nghiệp nhà nước. Tuy nhiên, để chiến lược "tách truyền tải" này hiệu quả về thu hút đầu tư, cần có phương pháp xác định giá truyền tải rõ ràng", TS Hoạch nói và cho biết, trong thực tế, giá truyền tải vẫn được tính toán từ cơ quan quản lý, nhưng cách hình thành giá chưa thực sự dễ hiểu đối với các nhà đầu tư và người sử dụng điện. Khi đơn vị truyền tải hoạt động độc lập hơn, giá dịch vụ truyền tải cần được xác định trên cơ sở chi phí hợp lý, có phương pháp tính toán rõ ràng, bảo đảm đơn vị vận hành có khả năng thu hồi vốn và tái đầu tư phát triển lưới điện. Đồng thời, mức giá phải được công khai và chịu sự giám sát của cơ quan quản lý nhà nước. Việc tính giá truyền tải hợp lý có ý nghĩa với cả hai phía. Đó là giúp đơn vị truyền tải có cơ sở tài chính để duy trì, nâng cấp hệ thống, còn các nhà đầu tư có thể dự tính rõ hơn chi phí sử dụng hạ tầng khi đưa điện lên lưới. "Sự minh bạch này sẽ giúp hạn chế nghi ngại rằng chi phí truyền tải bị ảnh hưởng bởi lợi ích của một đơn vị đồng thời tham gia nhiều khâu trong ngành điện", ông lưu ý.

Chuyên gia năng lượng Đào Nhật Đình cũng cho rằng, việc tách khâu truyền tải khỏi EVN cần được nhìn trong lộ trình hoàn thiện thị trường điện, chứ không chỉ là một thay đổi về tổ chức doanh nghiệp. Mục tiêu dài hạn là tạo sự độc lập giữa các khâu phát điện, truyền tải, điều độ hệ thống, phân phối và bán lẻ điện. Trong đó, những khâu có thể cạnh tranh cần có cơ chế thúc đẩy cạnh tranh; còn truyền tải và điều độ hệ thống phải đáp ứng yêu cầu vận hành thống nhất, an toàn và được giám sát phù hợp. Khi các khâu được phân định rõ hơn về chức năng, trách nhiệm và chi phí, thị trường điện sẽ có điều kiện vận hành minh bạch hơn. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu này, còn cần những cải cách đồng bộ về cơ chế mua bán điện, điều độ, phân phối và bán lẻ.

Dù vậy, TS Nguyễn Huy Hoạch cũng lưu ý, còn quá sớm để nói việc tách truyền tải ra sẽ giúp giá điện giảm hay tăng. Tuy nhiên, với mục tiêu trước mắt là minh bạch hóa chi phí của từng khâu, thì những băn khoăn như bù chéo giá điện, sự thiếu minh bạch trong tính toán giá thành hay sự chưa công bằng trong thu tiền điện giữa các thành phần kinh tế, người dùng... sẽ được giải quyết một cách rõ ràng hơn.

"Hiện nay, EVN đảm nhiệm nhiều vai trò trong hệ thống điện, từ đầu tư nguồn điện, mua bán điện đến truyền tải và phân phối, đồng thời thực hiện những nhiệm vụ chính sách xã hội theo quy định. Điều này khiến người tiêu dùng khó nhận diện đầy đủ chi phí của từng hoạt động và nguyên nhân dẫn đến việc điều chỉnh giá điện. Khi các khâu được tách bạch, chi phí và trách nhiệm của từng đơn vị sẽ rõ ràng hơn, qua đó góp phần nâng cao tính minh bạch và tạo cơ sở để người dân chia sẻ, đánh giá khách quan hơn về giá điện", TS Hoạch nói.