Tết có còn vui như xưa? Chuyên gia chỉ ra điều khiến nhiều cha mẹ giật mình

Tết ngày xưa là những ngày mong đợi...

Thưa Giáo sư, tết trong ký ức của người lớn và tết mà trẻ em hôm nay đang trải nghiệm có những khác biệt căn bản nào? Những khác biệt ấy tác động ra sao đến việc hình thành nhận thức văn hóa, cảm xúc gia đình của trẻ?

Nếu nhìn một cách công bằng, tết trong ký ức của người lớn và tết của trẻ em hôm nay khác nhau trước hết là vì bối cảnh sống khác nhau, chứ không đơn thuần vì "trẻ bây giờ thay đổi". Tết trong ký ức của người lớn thường gắn với sự thiếu thốn vật chất nhưng dư dả cảm xúc. Đó là những ngày mong đợi, chuẩn bị, cùng làm, cùng chờ, cùng hy vọng. Tết đến chậm, kéo dài, vì thế đọng lại rất lâu trong trí nhớ. Trong khi đó, trẻ em hôm nay lớn lên trong một thế giới đủ đầy hơn, nhanh hơn, tiện lợi hơn. Tết đến nhanh, đi cũng nhanh, nhiều khi chỉ là một "khoảng nghỉ" xen giữa các lịch trình bận rộn.

Sự khác biệt căn bản không nằm ở việc tết "xưa hay hơn" hay "nay kém đi", mà ở trải nghiệm cảm xúc mà tết mang lại. Với nhiều trẻ em hôm nay, tết thiên về trải nghiệm cá nhân: nhận lì xì, đi chơi, du lịch, công nghệ. Nếu thiếu sự dẫn dắt của người lớn, tết dễ trở thành một chuỗi sự kiện rời rạc, không kết nối thành ý nghĩa văn hóa. Trẻ vẫn vui, nhưng niềm vui có thể ngắn hạn, trẻ vẫn nhớ tết, nhưng ký ức có thể mờ nhạt. Người lớn nên giúp trẻ "kết nối" các trải nghiệm ấy thành câu chuyện có ý nghĩa, chứ không phải so sánh hay trách móc.

ẢNH: THANH NAM

Trong bối cảnh tết ngày càng hiện đại, tiện lợi và rút gọn, đâu là những giá trị văn hóa cốt lõi mà cha mẹ cần chủ động "giữ" và truyền lại cho con em? Vì sao những giá trị này vẫn có ý nghĩa với trẻ hôm nay, thưa Giáo sư?

Theo tôi, có khá nhiều giá trị cốt lõi mà dù tết có thay đổi thế nào cũng cần được giữ lại. Có thể đề cập một vài giá trị nổi bật. Thứ nhất là giá trị của sự gắn kết gia đình. Tết không chỉ là "ở cùng một nhà", mà là dành thời gian cho nhau, hiện diện thật sự bên nhau. Trong một thế giới mà mỗi thành viên đều có "màn hình riêng", việc cùng ngồi ăn một bữa cơm, cùng trò chuyện, cùng nhớ về nhau trở nên quý giá hơn bao giờ hết.

Thứ hai là giá trị của lòng biết ơn và tri ân. Tết là thời điểm nhắc trẻ nhớ rằng mình không lớn lên một mình: có ông bà, cha mẹ, họ hàng, tổ tiên. Đây là nền tảng quan trọng để biết trân trọng nguồn cội dựa trên sự trải nghiệm văn hóa.

Thứ ba là giá trị của sẻ chia và trách nhiệm. Tết không chỉ nhận, mà còn cho: cho thời gian, sự giúp đỡ, lời chúc, sự quan tâm. Khi trẻ được tham gia vào những việc nhỏ của tết, trẻ xác nhận rằng mình là một phần trách nhiệm của gia đình.

ẢNH: TRANG LINH

Giáo dục tết cần tạo ra trải nghiệm có ý nghĩa

Thưa Giáo sư, nhiều phụ huynh lo ngại rằng trẻ em bây giờ chỉ nhớ tết là lì xì, điện thoại, du lịch… Theo góc nhìn tâm lý học, cách nhìn này có công bằng với trẻ không? Người lớn nên điều chỉnh cách giáo dục tết cho con như thế nào?

Nên công bằng hơn với trẻ vì trẻ em chỉ phản ánh đúng thế giới mà người lớn tạo ra cho các em. Trẻ em học bằng trải nghiệm, không học bằng lời than phiền. Nếu tết của gia đình chủ yếu xoay quanh mua sắm, đi chơi, công nghệ, thì điều trẻ nhớ nhất cũng là những điều đó. Khi người lớn chỉ so sánh, trẻ sẽ học cách xa rời, còn khi người lớn biết kết nối, trẻ mới học cách gắn bó. Thay vì lo lắng hay chỉ trích, người lớn cần tự điều chỉnh vai trò dẫn dắt. Giáo dục tết không phải là giảng về truyền thống, mà là tạo ra trải nghiệm có ý nghĩa. Một buổi cùng dọn dẹp nhà cửa, một lần kể chuyện về ông bà, một chuyến đi chúc tết có chuẩn bị trước… thật đáng nhớ xiết bao. 

Quan trọng hơn, người lớn cần bớt so sánh tết của trẻ hôm nay với tết của chính mình ngày xưa. Mỗi thế hệ có một cách tiếp cận khác nhau, và nhiệm vụ của cha mẹ là kết nối hai thế giới ấy, không phải phủ định thế giới của con.

Việc cho trẻ tham gia các sinh hoạt truyền thống như dọn dẹp nhà cửa, gói bánh, chúc tết họ hàng… có vai trò thế nào trong việc hình thành nhân cách và ý thức cộng đồng của trẻ? Nếu thiếu những trải nghiệm này, trẻ có thể thiếu hụt điều gì, thưa Giáo sư? 

Khi trẻ tham gia dọn dẹp nhà cửa, trẻ học được trách nhiệm và tinh thần đóng góp. Khi cùng gói bánh, trẻ học được sự kiên nhẫn, hợp tác và chia sẻ. Khi đi chúc tết họ hàng, trẻ học được cách kết nối xã hội, sự lễ phép và ý thức cộng đồng. Đó là giáo dục bằng trải nghiệm của cảm xúc, hành động… 

Đây là những bài học không thể thay thế hoàn toàn bằng trường lớp. Chúng giúp trẻ hiểu rằng mình không phải trung tâm duy nhất của thế giới, mà là một phần trong mạng lưới quan hệ rộng lớn hơn. Nếu thiếu những trải nghiệm này, trẻ có thể không "hư", nhưng dễ thiếu cảm giác thuộc về, thiếu khả năng gắn bó lâu dài với gia đình và cộng đồng cũng như xây dựng mối quan hệ bền vững khi trưởng thành.

ẢNH MINH HỌA: THANH NAM

Mùa tết chắc chắn là mùa đáng nhớ

Làm sao để cha mẹ truyền dạy văn hóa tết cho con một cách tự nhiên, không áp đặt, không biến truyền thống thành "nghĩa vụ" khiến trẻ phản kháng? Giáo sư có thể gợi ý những cách tiếp cận phù hợp với tâm lý trẻ hiện nay?

Cách tiếp cận quan trọng nhất là làm cùng con, không làm thay con và cũng không ra lệnh. Thay vì nói "con phải", hãy hỏi "con có muốn cùng ba mẹ…". Thay vì ép buộc, hãy giải thích ngắn gọn ý nghĩa của việc đang làm. Trẻ em rất nhạy cảm với sự áp đặt, nhưng lại sẵn sàng tham gia nếu được tôn trọng. Lẽ nhiên, cha mẹ cũng cần chấp nhận mức độ tham gia khác nhau của mỗi đứa trẻ. Điều quan trọng không phải là làm đủ nghi thức, mà là tạo được cảm xúc tích cực khi trải nghiệm. Khi truyền thống gắn với niềm vui và sự kết nối, trẻ sẽ tự nhiên muốn giữ lại.

Trong nhiều gia đình đô thị, tết đang trở thành kỳ nghỉ ngắn hoặc chuyến du lịch. Theo Giáo sư, điều này có làm "nhạt" tết với trẻ em không, hay vấn đề nằm ở cách người lớn tổ chức và đồng hành?

Du lịch tết tự thân không làm nhạt tết. Vấn đề nằm ở cách tổ chức và cách đồng hành của người lớn. Nếu du lịch chỉ là đổi không gian để nghỉ ngơi, tiêu dùng và giải trí, thì tết dễ mất đi chiều sâu văn hóa. Nhưng nếu chuyến đi được lồng ghép với câu chuyện gia đình, với thời gian trò chuyện, với việc giữ một số nghi thức tối giản, thì tết vẫn có thể rất trọn vẹn. 

Bởi suy cho cùng, đó cũng là sự gắn kết. Trẻ em không nhất thiết phải đón tết "đúng khuôn mẫu", nhưng cần được giúp hiểu mình đang ở trong một thời khắc đặc biệt. Không phải ở đâu, mà là ở cùng ai và với thái độ nào, mới quyết định tết có sâu hay không…

Từ góc độ tâm lý - giáo dục, Giáo sư muốn gửi gắm thông điệp gì tới các bậc phụ huynh khi dạy con về tết: nên giữ điều gì, thay đổi điều gì để tết vừa truyền thống, vừa phù hợp với trẻ em thời hiện đại?

Phụ huynh đã rất hết lòng với tết nên mong mỗi người cần thêm một chút yêu thương và quan tâm đến con cái, người thân mùa tết. Điều cần giữ nhất là tinh thần của tết, không phải hình thức của tết. Giữ sự gắn kết, lòng biết ơn, sự sẻ chia và cảm giác thuộc về của mỗi chúng ta với tết cũng là với gia đình, quê hương. Điều cần thay đổi là nên ít so sánh quá khứ – hiện tại, nhiều lắng nghe trải nghiệm của con. Sự vận động xã hội là không thể từ chối hay né tránh và tết không cần phải giống hệt ngày xưa cũng như việc so sánh gượng là điều càng không nên. 

Khi người lớn đủ tỉnh táo để điều chỉnh kỳ vọng, và đủ kiên nhẫn để đồng hành, tết sẽ tiếp tục là một ký ức đẹp, không chỉ cho hôm nay, mà cho cả mai sau của trẻ. Mùa tết, chắc chắn sẽ là mùa đáng nhớ, là cơ hội để hạnh phúc của mỗi đứa trẻ cũng như của cả gia đình được nhen nhóm bởi lửa yêu thương. Khi người lớn thôi so sánh để bắt đầu đồng hành, tết sẽ không còn là ký ức vay mượn, mà là trải nghiệm được trao truyền…

Xin cảm ơn Giáo sư.