Thành Điện Hải: Vì sao Pháp phải dùng 2,5 tấn thuốc nổ phá bỏ?

Ngày 2.9.1858, liên quân Pháp và Tây Ban Nha chiếm được thành Điện Hải. Tuy nhiên, do vị trí bên bờ tây sông Hàn khó phòng thủ, lại lo ngại quân Nguyễn phản công, quân Pháp quyết định phá thành rồi rút đi.

Công binh Pháp đào 19 giếng mìn sâu 4 - 4,5 m dưới chân thành. Đất cát dễ sụp khiến họ phải dùng ván chống đỡ. Đêm 5.9, một số khối thuốc nổ không phát hỏa như dự tính, buộc công binh quay lại tăng lượng thuốc, đưa cả đại bác bằng gang tịch thu được xuống hầm. Ngày 6.9, tổng cộng 2.550 kg thuốc nổ được sử dụng, đánh sập ba góc thành cùng nhiều đoạn tường.

Ký họa của KTS Trần Xuân Hồng

Vốn là pháo đài phòng thủ cửa biển Đà Nẵng của triều Nguyễn, thành Điện Hải được đắp lần đầu năm 1813. Vì sóng biển làm sạt lở, vua Minh Mạng cho dời vào đất liền, xây lại bằng gạch năm 1823. 

Nhìn từ trên cao, thành gần vuông, bốn góc nhô ra (ảnh hưởng kiểu thành Vauban của Pháp) và có hào nước bao quanh giúp quân phòng thủ bắn dọc chân tường, hạn chế những góc khuất mà đối phương có thể lợi dụng để tiếp cận thành.

Ký họa của KTS Bùi Hoàng Bảo

Cuối thế kỷ 19, người Pháp cho dựng Quân y viện Tourane trong khuôn viên thành Điện Hải để khám chữa bệnh cho quân lính Pháp ở Trung kỳ. Sau đó, họ còn dựng một nhà nguyện có tháp cao. Về sau, nơi này trở thành trường học, trong đó có trường trung học Pháp Blaise Pascal. 

Từ năm 1976, thành còn được sử dụng làm cơ sở sản xuất dược phẩm và… nuôi rắn. Một số đoạn tường và hào bị phá, lấp để xây nhà xưởng, kho bãi.

Ký họa của Phạm Gia Phong SV trường ĐH Xây Dựng Hà Nội

Được công nhận là di tích quốc gia đặc biệt vào năm 2017, thành Điện Hải còn có một cánh cổng "mất tích" hơn thế kỷ. Sử liệu triều Nguyễn ghi thành có ba cổng Đông, Tây, Nam, nhưng bản đồ Pháp năm 1888 chỉ còn hai. 

Năm 2018, đoàn nghiên cứu Đà Nẵng tìm được tại Pháp bản vẽ công binh thời chiến xác nhận ba cổng. 

Đến tháng 4.2026, khi tháo dỡ Bảo tàng Đà Nẵng cũ để phục hồi thành cổ, việc khảo cổ tiếp tục phát lộ dấu tích cổng Tây, giúp xác định cơ sở phục dựng cánh cổng từng biến mất này.

Ký họa của KTS Lê Duy Lực

Ký họa của KTS Linh Hoàng