Thổ mục Sâm nổi loạn
Vào đời Minh Mạng, năm 1834 vua bãi bỏ lối dùng thổ quan (người bản thổ được đời đời nối chức, làm quan ở xứ sở mình) mà thay bằng lưu quan, đặt ra phủ Lạc Hóa bao gồm 2 huyện Trà Vinh và Tân Nghĩa, dồn binh lính lại làm cơ Long Nhuệ.
Đại Nam thực lục chép, năm Tân Sửu 1841, vua Thiệu Trị lên ngôi, Trấn Tây thành có việc binh biến, đất Ba Xuyên rối loạn, có thổ mục Lâm Sâm, nguyên là quan lục phẩm Cao Miên, trốn đến phủ Lạc Hóa, đem tà thuật để mê hoặc dân chúng. Ông ta mặc áo đạo sĩ, tay cầm phướn tà thuật, tự khoe mình có thể làm phép để chiêu tập các thổ mục 2 huyện tụ họp ở Trà Cú. Sâm được suy tôn làm thủ lĩnh, tụ họp đến vài ngàn người rồi kéo đi đánh phá phủ lỵ. Tri phủ Tôn Thất Châu bỏ phủ nha chạy trốn.
Bố chánh Vĩnh Long Trần Tuyên (quê Hải Lăng, Quảng Trị) và Thự án sát Nguyễn Sĩ Đăng đem việc tâu lên, vua lấy làm lạ truyền rằng: "Phủ Lạc Hóa thuộc về đồ bản của triều đình đã lâu, không như thổ dân ở Trấn Tây. Trước hết hãy cách chức Tôn Thất Châu, sung làm quân tiền khu. Cách chức lãnh binh Lê Quang Quảng nhưng cho ở lại làm việc, còn bọn Tuyên và Đăng thì giáng một cấp". Vua lập tức dụ cho Bùi Công Huyên đem số biền binh giao cho Nguyễn Lương Nhàn quản suất, trích lấy 500 biền binh đi gấp về phủ Lạc Hóa, đồng thời lấy số binh lính đang đóng ở bảo Thông Bình gần đó để tiếp viện đi bắt quân nổi loạn.
Đền thờ quan Bố chánh Trần Tuyên ở Ô Đùng
ẢNH: HOÀNG PHƯƠNG
Nhưng nhóm nổi loạn đánh úp phủ lỵ rồi đánh phá Định An, giết viên thủ ngữ. Bố chánh Trần Tuyên và Án sát Nguyễn Sĩ Đăng dò biết quân ở cơ Long Nhuệ có người thông với giặc, liền bắt 18 tên bị tố giác giam lại. Ông để Nguyễn Sĩ Đăng ở lại giữ thành rồi đi bắt hết thổ binh ở 2 cơ để đề phòng bất trắc, xong tự dẫn hơn 1.000 biền binh đến phủ Lạc Hóa.
Lọt vào ổ phục binh
Khi Bố chánh Trần Tuyên tới đồn Nguyệt Lãng (huyện Vĩnh Trị) rồi tới sóc Lò Ngâu thì quân nổi loạn tụ họp hơn một ngàn người chống cự. Ông chia quân làm 5 toán hợp sức đánh lại, đốt cháy 5 sóc Lò Ngâu, Cần Chông, Nô Động, Trà Tâm, Trà Thiết, giặc bỏ chạy. Trời tối, ông cho thu quân về Nô Động, quan quân đi thành một hàng dài. Chợt mưa gió tối mù mịt, giặc từ bốn phía bất ngờ xông ra chém loạn xạ. Bọn hương dõng bỏ chạy, Phó cơ Hoàng Văn Văn, Nguyễn Văn Trí cũng bỏ chạy. Thự vệ úy Lê Văn Kỳ và Quản cơ Nguyễn Cửu Tường ở bên hữu đường thì đóng quân lại để giữ lấy mình.
Thấy đối phương áp sát, Tri huyện Trà Vinh là Hoàng Hữu Quang lập tức rút gươm xông đến cứu Bố chánh Trần Tuyên nhưng cả hai đều bị giết, ấn triện và bài ngà đều bị cướp lấy. Quản cơ Phan Văn Thịnh cũng chết trận. Binh dõng bị giết hơn trăm người. Bùi Công Huyên nghe tin Trần Tuyên tử trận mới đem quân từ Vĩnh Trị đến.
Vua cho rằng Bố chánh Trần Tuyên tử trận vì Bùi Công Huyên lần lữa không đem quân tới cứu viện, bèn cách chức Huyên nhưng lưu lại làm việc. Kỳ hạn trong 15 ngày phải tiêu diệt hết bọn giặc. Nếu hết hạn ấy không được công trạng gì thì bắt trói đưa về kinh trị tội. Chuẩn cho chém đầu Hoàng Văn Văn và Nguyễn Văn Trí ở trước quân để răn đe. Lê Văn Kỳ và Nguyễn Cửu Trường đều bị cách chức, sung làm quân tiền khu. Bố chánh Trần Tuyên và Phan Văn Thịnh được cấp tiền truất gấp đôi, Hoàng Hữu Quang được truy tặng Tri phủ. Điều Bố chánh Gia Định Lê Khánh Trình về làm Bố chánh Vĩnh Long, sai đúc lại và cấp cho ấn quan phòng của Bố chánh.
Về sau đầu mục giặc tên Cơ là người giết hại Bố chánh Trần Tuyên, bị thổ dân là Kim Sâm và Kim Hồng bắt được. Vua sai xử cực hình, thưởng cho Kim Sâm và Kim Hồng 100 quan tiền. Thu được ấn triện, cờ, bài đem về nộp.
Gian chánh điện thờ quan Bố chánh
ẢNH: HOÀNG PHƯƠNG
Cấp bài chỉ ghe
Trong thời gian làm Bố chánh Định Tường, Trần Tuyên đã cùng Kinh lược sứ Trương Minh Giảng tâu với vua rằng, đất lục tỉnh Nam kỳ nhiều đường sông, mọi nhà đều có thuyền, côn đồ nhân sơ hở trộm cắp. Xin vua phàm tất cả thuyền bè mới cũ của dân đều cho trình nơi sở tại để cấp bài chỉ (thẻ bài) hoặc khắc chữ ghi tên xã, thôn ở mũi thuyền. Ở những nơi ranh giới giữa các tỉnh, chọn chỗ xung yếu, dựng sở tuần tấn, cử lính phòng giữ. Khi thuyền qua lại, xét giấy tờ hợp lệ mới cho đi.
Để phân biệt ghe thuyền từng tỉnh và hạt, ông đề xuất sơn màu sắc ở mũi thuyền để nhận diện. Theo đó, ở Gia Định mũi thuyền sơn màu đỏ; Biên Hòa cũng sơn đỏ, ngoài viền màu đen. Vĩnh Long, mũi thuyền sơn màu đen; Định Tường cũng sơn đen, ngoài viền màu hồng. Trấn Tây và An Giang mũi thuyền sơn màu lục; Hà Tiên cũng sơn màu lục, ngoài viền màu đỏ… Đề xuất này được vua cho áp dụng.
Người trông coi đền thờ ở Ô Đùng là ông Hai Tới cho hay theo lời ông bà xưa thuật lại, sau khi quan Bố chánh tử trận, thi hài được đưa về đình Long Đức tẩn liệm. Ở xóm Ô Đùng thì dân chúng nhớ ơn ông, đem tre lá cất một cái miếu thờ dưới gốc cây dầu. Cây dầu hiện nay vẫn còn, đã gần 200 năm tuổi. Ngôi miếu nhỏ ấy linh lắm, người dân không ai dám đi ngang, nên phải mở đường khác mà đi. Lần hồi ngôi miếu được mở rộng, biến thành đền thờ, trên nền của ngôi chùa cổ.
Ở khu vực Trà Vinh cũ hiện nay có 3 ngôi đình thờ ông. Đó là đình Vĩnh Yên, đình Long Đức và đình Long Bình. Ở đình Long Bình ghi là Bố chánh Trần Tuyên. Còn ở Ô Đùng thì căn cứ vào sắc phong vua Khải Định nên gọi ông là Trần Trung Tiên.
Cũng theo ông Hai Tới, khoảng năm 1960, chính quyền tỉnh Vĩnh Bình (Trà Vinh) cho cất lại ngôi miếu, lợp ngói, cột gỗ. Nhưng trong thời gian chiến tranh bị hư hại nặng, sau 1975 người dân góp công góp của sửa lại. Trước đây, trong đền chỉ thờ bài vị quan Bố Chánh, còn pho tượng thì do bà Lâm Thị Đính ở TP.HCM thuê người tạc rồi dâng cúng, khoảng 30 năm trước. (còn tiếp)
Bình luận (0)