'Thị sát' chợ đầu mối ở TP.HCM: Mua bán tự phát không đảm bảo ATTP

Ba chợ đầu mối Bình Điền, Hóc Môn và Thủ Đức là những cửa ngõ cung ứng thực phẩm lớn của TP.HCM, với tổng lượng hàng hóa hơn 6.000 tấn/ngày.

Kết quả giám sát của Thường trực HĐND TP.HCM trong tháng 8.2026 cho thấy các chợ đã kiểm tra hồ sơ, lấy mẫu, truy xuất và xử lý vi phạm. Tuy nhiên, lớp kiểm soát bên trong chợ vẫn chưa lấp được khoảng trống từ nơi sản xuất, hoạt động kinh doanh tự phát bên ngoài, hạ tầng, nhân lực và tốc độ trả kết quả kiểm nghiệm.

Lô hàng rời chợ trước khi có kết quả kiểm nghiệm

Chợ đầu mối Bình Điền rộng khoảng 36,3 ha, có 7 nhà lồng với hơn 1.400 người bán. Trong 6 tháng đầu năm 2026, lượng hàng nhập chợ bình quân đạt 1.775 tấn/ngày, giá trị luân chuyển khoảng 129 tỉ đồng/ngày.

Báo cáo của đơn vị quản lý chợ thừa nhận hàng hóa từ các tỉnh chưa được kiểm soát đầy đủ từ nơi sản xuất, ngoại trừ sản phẩm động vật đã qua kiểm soát thú y. Một số hàng hóa chưa được sơ chế tại nguồn, làm tăng áp lực vệ sinh môi trường tại chợ.

ẢNH: THÚY LIỄU

Điểm nghẽn rõ nhất là độ trễ giữa tốc độ mua bán và thời gian kiểm nghiệm. Kiểm nghiệm định lượng tại phòng thí nghiệm được Nhà nước chỉ định thường mất 4 - 5 ngày. Trong khi hàng tươi sống được phân phối rất nhanh, đến khi có kết quả, lô hàng có thể đã rời chợ.

Trong 6 tháng đầu năm, chợ đầu mối Bình Điền lấy 980 mẫu kiểm tra nhanh, chưa phát hiện mối nguy qua các chỉ tiêu sàng lọc; đồng thời phối hợp xử phạt 9 trường hợp, tiêu hủy 770 kg gia cầm. Tuy nhiên, sàng lọc nhanh không thay thế được kiểm nghiệm định lượng, trong khi việc kiểm soát lô hàng chờ kết quả chưa theo kịp vòng quay hàng hóa.

Báo cáo của Sở An toàn thực phẩm (ATTP) TP.HCM cho thấy trong 380 mẫu nông, lâm, thủy sản lấy tại ba chợ đầu mối phục vụ Tết Nguyên đán và mùa lễ hội xuân 2026, có 346 mẫu đạt và 34 mẫu không phù hợp, chiếm 8,95%. Các mẫu không phù hợp gồm 1 mẫu cà chua, 2 mẫu xoài và 31 mẫu thủy sản. Với sản phẩm có nguồn gốc ngoài TP.HCM, sở phải thông báo cho cơ quan quản lý ngành hoặc địa phương liên quan xử lý.

Chợ có thể kiểm tra hồ sơ tại cửa vào, nhưng chất lượng thực tế phụ thuộc quy trình trồng trọt, chăn nuôi, sơ chế, giết mổ và bảo quản trước đó. Nếu thông tin chỉ dừng ở tên tỉnh, thành hoặc xã, việc truy ngược đến cơ sở, vùng trồng hay lô sản xuất sẽ chậm khi phát hiện chỉ tiêu không phù hợp.

Đây cũng là tồn tại tại chợ đầu mối Thủ Đức, nơi tiếp nhận khoảng 2.395 tấn rau, trái cây và hoa tươi mỗi ngày. Tuy đã ứng dụng phần mềm quản lý hàng nhập, thông tin nguồn gốc chủ yếu mới đến tỉnh, thành, xã, chưa chi tiết tới vùng trồng. Một số người bán vẫn chưa ghi chép đầy đủ sổ nguồn gốc hàng hóa hoặc khám sức khỏe định kỳ.

"Vành đai" kinh doanh tự phát ngoài chợ

Trong khi người bán bên trong phải kê khai nguồn gốc, lưu chứng từ và chịu kiểm tra, hoạt động mua bán tự phát bên ngoài lại tạo ra tầng rủi ro khó kiểm soát.

Chợ đầu mối Hóc Môn có 350 sạp, vựa chính, hoạt động 24/24 giờ. Mỗi ngày đêm, chợ tiếp nhận khoảng 2.020 tấn hàng, trong đó có khoảng 360 tấn thịt heo, tương đương gần 5.000 con. Số lượt xe ra vào, lên xuống hàng đạt khoảng 10.000 lượt/ngày.

ẢNH: THÚY LIỄU

Quanh chợ có gần 300 điểm bán hàng, gồm 147 điểm cố định nhưng chỉ khoảng 50 điểm có giấy phép. Ông Cao Thanh Bình, Trưởng ban Văn hóa - Xã hội HĐND TP.HCM, cho rằng thực trạng này vừa thiếu công bằng với người bán trong chợ, vừa không bảo đảm an toàn thực phẩm.

Báo cáo của đơn vị quản lý chợ đầu mối Hóc Môn cho biết các điểm kinh doanh bên ngoài đã tồn tại nhiều năm dù địa phương tổ chức trực chốt, tuần tra và xử lý. Tại một số điểm, nước thải sau sơ chế, rửa thịt xả thẳng vào cống rãnh khu dân cư, không qua xử lý, gây mùi hôi và nguy cơ ô nhiễm. Hàng mua ngoài chợ khi xảy ra vấn đề còn có thể bị nhầm là hàng từ chợ đầu mối.

Tình trạng tương tự diễn ra quanh chợ đầu mối Thủ Đức. Xe container, xe tải lớn đậu, xuống hàng trong khu dân cư Bình Chiểu để cung cấp cho các điểm kinh doanh tự phát, gây lấn chiếm bến bãi, lòng đường và cản trở giao thông.

Hàng hóa tại các điểm tự phát nằm ngoài thẩm quyền trực tiếp của công ty chợ nên không được kiểm soát theo cùng quy trình về ATTP và nguồn gốc. Báo cáo cũng nêu nguy cơ hàng gian, hàng giả, hàng nhập lậu. Trong khi đó, người bán trong chợ phải gánh chi phí mặt bằng, tuân thủ quy định và chịu kiểm tra.

Lượng hàng bình quân tại chợ Thủ Đức hiện giảm khoảng 30% so với năm 2020. Đơn vị quản lý xác định các điểm kinh doanh tự phát là một nguyên nhân làm hoạt động trong chợ thưa thớt, nhiều điểm phải ngừng vì thua lỗ kéo dài.

Vướng mắc ở đây là ranh giới quản lý. Công ty chịu trách nhiệm trong phạm vi chợ; mua bán tự phát bên ngoài thuộc chính quyền địa phương và công an. Khi điểm bán di chuyển, tái lập sau xử lý hoặc nằm xen trong khu dân cư, việc kiểm tra nguồn gốc, điều kiện sơ chế và xử lý nước thải khó duy trì thường xuyên.

Nhân lực, hạ tầng chưa theo kịp

Áp lực còn đến từ sự lệch pha giữa thời gian hoạt động và nguồn lực kiểm soát. Chợ đầu mối Hóc Môn hoạt động suốt ngày đêm nhưng tổ quản lý tiêu chuẩn và kiểm nghiệm chỉ có 3 người, tổ kiểm tra - pháp chế có 4 người. Nhân sự chủ yếu được đào tạo về chăn nuôi, thú y, trong khi chợ cần thêm chuyên môn công nghệ thực phẩm và bảo quản nông sản. Thời gian làm việc của các tổ chức năng cũng chưa bao phủ đầy đủ dòng hàng 24/24 giờ, nhất là hàng nhập ban ngày.

Tại phường Bình Đông, nơi có chợ đầu mối Bình Điền, lực lượng phụ trách ATTP cũng còn mỏng. Thiết bị lấy mẫu, niêm phong, bảo quản lạnh và vận chuyển mẫu còn hạn chế. Dữ liệu giữa các ngành chưa đồng bộ, biến động cơ sở kinh doanh chủ yếu được cập nhật thủ công, khiến việc truy xuất theo lô hàng chưa liền mạch.

Hạ tầng kỹ thuật quanh các chợ cũng có dấu hiệu xuống cấp. Sở ATTP TP.HCM đang đánh giá việc thực hiện Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chợ đầu mối nông lâm thủy sản, đặt mục tiêu năm 2026 các chợ đạt 30% tiêu chí rồi tiếp tục hoàn thiện. Việc đáp ứng đồng bộ yêu cầu về vệ sinh, chất thải, kiểm soát côn trùng, lưu hồ sơ và điều kiện kinh doanh vẫn cần lộ trình đầu tư.

ẢNH: HOÀI NHIÊN

Một khoảng trống khác nằm ở dòng heo giết mổ. Ngày 18.8, ông Cao Thanh Bình dẫn chứng chợ đầu mối Hóc Môn tiếp nhận khoảng 5.500 - 6.000 con heo/ngày, trong khi một cơ sở giết mổ công nghiệp công suất 4.000 con chỉ vận hành khoảng 1.500 con. Nếu heo được đưa sang tỉnh lân cận giết mổ rồi chở thịt trở lại TP.HCM, việc kiểm soát sẽ phức tạp hơn.

Kiểm soát tại cổng chợ là cần thiết nhưng chưa đủ. Khi lô hàng có thể rời chợ trước kết quả kiểm nghiệm, nguồn gốc chưa đến được vùng trồng, điểm bán tự phát tồn tại ngoài hàng rào và dữ liệu chưa liên thông, rủi ro chỉ dịch chuyển từ khâu này sang khâu khác.

Tại các buổi giám sát trong tháng 8, Phó chủ tịch HĐND TP.HCM Huỳnh Thanh Nhân yêu cầu toàn bộ thực phẩm vào chợ đầu mối phải được kiểm soát; khó khăn không thể là lý do để buông lỏng. Việc quản lý phải nối từ nơi sản xuất, giết mổ đến vận chuyển, chợ đầu mối và các điểm kinh doanh xung quanh; đồng thời xác định rõ trách nhiệm khi phát hiện lô hàng không đảm bảo ATTP. (còn tiếp)