Thời AI, cha mẹ thay đổi thế nào về việc học của con?

Trí tuệ nhân tạo (AI) có thể viết văn, giải toán, tạo bài trình chiếu hay mã lập trình trong thời gian rất ngắn. Vì thế, điều cha mẹ cần quan tâm không chỉ là con đã hoàn thành bao nhiêu bài, đạt bao nhiêu điểm, mà là con đã suy nghĩ và hiểu được bao nhiêu.

ảnh: T.N tạo bởi AI

Không thể chỉ nhìn vào sản phẩm cuối cùng

Lâu nay, nhiều gia đình theo dõi việc học của con qua những dấu hiệu quen thuộc: làm đủ bài, nộp đúng hạn, điểm cao, ít bị giáo viên nhắc nhở. Nhưng AI đang làm thay đổi ý nghĩa của những dấu hiệu ấy.

Một sản phẩm hoàn chỉnh có thể được tạo ra với sự hỗ trợ rất lớn của AI, trong khi năng lực thực sự của học sinh chưa chắc tương ứng. Nếu chỉ nhìn vào kết quả cuối cùng, cha mẹ rất dễ bỏ qua quá trình tư duy.

Thay vì chỉ hỏi "Bài này được mấy điểm?", có thể hỏi: "Con tự làm đến đâu?", "AI giúp con chỗ nào?", "Con có kiểm chứng câu trả lời không?", "Nếu không có AI, con có thể giải thích vấn đề này thế nào?"...

Những câu hỏi ấy không nhằm bắt lỗi mà giúp con hiểu một nguyên tắc: AI có thể hỗ trợ việc học, nhưng không thể nhận phần học thay mình.

Từ người giám sát sang người hướng dẫn cách học

Một phụ huynh có con học lớp 8 ở TP.HCM cho biết gia đình hiện không còn dành quá nhiều thời gian buổi tối để học và làm bài tập. Sau 2 buổi học ở trường, con được nghỉ ngơi, học đàn, học nhảy và kỹ năng sống. Theo chị, khi đã có AI hỗ trợ, học sinh không nhất thiết phải ghi nhớ quá nhiều kiến thức.

Kinh nghiệm của chính chị trong công việc đã củng cố quan niệm ấy. Dù trước đây chưa từng được học về AI, khi công cụ xuất hiện, chị vẫn nhanh chóng tiếp cận, sử dụng và ngày càng khai thác hiệu quả hơn. Điều đó cho thấy trong một thế giới công nghệ thay đổi nhanh, khả năng học cái mới và thích ứng ngày càng quan trọng.

Nhưng từ "không cần nhớ nhiều" đến "không cần học nhiều" là một khoảng cách lớn. AI có thể tìm kiếm, giải thích, tính toán và tạo sản phẩm, nhưng không thể thay thế nền tảng tri thức, khả năng suy luận và năng lực phán đoán.

Vì thế, cha mẹ cần chuyển từ người giám sát bài vở sang người hướng dẫn cách học. Trước một bài toán khó, hãy để con tự đọc, suy nghĩ và thử giải trước khi tìm đến AI. Khi dùng AI, thay vì yêu cầu "giải giúp", có thể yêu cầu chỉ ra chỗ sai hoặc gợi ý hướng tiếp theo. AI không làm cho việc học trở nên không cần thiết mà buộc chúng ta phải học khác đi.

Cha mẹ không nhất thiết phải trở thành chuyên gia công nghệ để đồng hành với con. Điều quan trọng hơn là giữ được phương hướng của việc học.

Một bài văn chưa hoàn hảo nhưng do con tự suy nghĩ có thể có giá trị giáo dục lớn hơn một bài văn xuất sắc mà con không hiểu. Một lỗi sai do con tự phát hiện có thể đáng giá hơn một đáp án đúng do AI cung cấp.

Bởi AI có thể làm thay con nhiều việc, nhưng không thể trưởng thành thay con.

Vai trò của cha mẹ vì thế đang chuyển từ kiểm soát sang đồng hành; từ kiểm tra số lượng bài tập sang đặt câu hỏi; từ giám sát kết quả sang quan tâm đến quá trình tư duy.

ảnh: Nhật Thịnh

Không thể để AI làm tăng thêm khoảng cách giáo dục

Nhưng không phải cha mẹ nào cũng có cơ hội thay đổi. Đây là điểm không thể bỏ qua khi nói về giáo dục trong thời đại AI.

Một phụ huynh có điều kiện ở thành phố có thể chủ động tìm hiểu AI, mua thiết bị, đăng ký các công cụ, cho con học nghệ thuật, kỹ năng sống và cùng con xây dựng cách sử dụng AI. Nhưng đó không phải là hoàn cảnh của mọi gia đình.

Ở nhiều vùng khó khăn, miền núi, vùng sâu, vùng xa, cha mẹ còn phải lo sinh kế, bươn chải từng ngày. Có người chỉ biết cho con đi học thêm; có người giao toàn bộ việc học cho nhà trường; có người gần như phó mặc cho con vì chính mình không đủ thời gian, kiến thức và điều kiện để đồng hành.

Ngay cả ở thành phố, không ít phụ huynh quá bận rộn với công việc cũng chỉ có thể hỏi con "đã làm bài chưa?", rồi giao việc học cho nhà trường hoặc các lớp học thêm.

Một gia đình có thể có thiết bị nhưng không biết sử dụng AI để học. Ngược lại, một học sinh có năng lực nhưng sống ở nơi kết nối công nghệ hạn chế có thể ít có cơ hội tiếp cận những phương thức học tập mới.

Đáng lo hơn, khoảng cách nhận thức giữa các gia đình có thể khiến khoảng cách công nghệ tiếp tục chuyển thành khoảng cách về năng lực học tập.

Vì vậy, bất bình đẳng giáo dục trong thời đại AI không chỉ là chuyện ai có máy tính, điện thoại hay đường truyền tốt hơn. Đó còn là bất bình đẳng về khả năng hiểu AI và nhận thức thế nào là học trong thời đại AI.

Vì thế, thay đổi vai trò của cha mẹ không thể chỉ được đặt lên vai từng gia đình. Nhà trường phải trở thành điểm tựa giúp phụ huynh hiểu AI và hiểu cách đồng hành với con.

Phụ huynh cần được hướng dẫn những điều rất thiết thực: AI có thể hỗ trợ việc học ở đâu; khi nào không nên sử dụng; làm thế nào để kiểm chứng thông tin; làm sao nhận biết con đang học cùng AI hay đang giao việc học cho AI.

Với học sinh miền núi, vùng khó khăn, vấn đề còn cơ bản hơn: phải bảo đảm cơ hội tiếp cận thiết bị, kết nối và các nguồn học tập số. Nếu không, khi một bộ phận học sinh đã chuyển sang mô hình "học cùng AI", một bộ phận khác vẫn đang vật lộn với điều kiện tiếp cận công nghệ, khoảng cách giáo dục sẽ không tự nhiên thu hẹp mà có nguy cơ lớn hơn.