Câu hỏi lớn hơn là hệ thống tổ chức thi hiện nay có đủ khả năng tự phát hiện sai phạm hay vẫn chủ yếu trông chờ vào đơn tố cáo, thông tin trên mạng xã hội và cuộc điều tra sau khi kỳ thi đã kết thúc.
Khoảng trống trong năng lực tự cảnh báo của quy trình
Ngày 17.7, Công an tỉnh Quảng Trị đã khởi tố vụ án lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ xảy ra tại điểm thi Trường THPT Lê Trực (xã Tuyên Hóa). Đối tượng bị khởi tố gồm phó trưởng điểm thi và thư ký điểm thi. Cơ quan chức năng bước đầu xác định có 9 thí sinh liên quan trực tiếp đến hành vi gian lận, tiêu cực.
Nội dung tố cáo tiêu cực tại điểm thi Trường THPT Lê Trực (xã Tuyên Hóa, tỉnh Quảng Trị)
ẢNH: CHỤP MÀN HÌNH
Điều cần được làm rõ trong vụ việc tại Trường THPT Lê Trực là hành vi bị phản ánh diễn ra ở đâu, kéo dài bao lâu, bao nhiêu người có điều kiện quan sát và vì sao hệ thống giám sát tại chỗ không phát hiện hoặc không báo cáo ngay.
Nếu thông tin chỉ được xử lý sau khi xuất hiện trên mạng xã hội, thì đây không chỉ là một vụ vi phạm của cá nhân. Nó còn cho thấy khoảng trống trong năng lực tự cảnh báo của quy trình.
Chưa có đủ căn cứ để kết luận vụ việc tại Quảng Trị và những vụ việc ở địa phương khác có cùng phương thức, động cơ hoặc mức độ tổ chức. Mỗi vụ án phải được điều tra độc lập và cá thể hóa trách nhiệm. Tuy nhiên, có thể nhận thấy một điểm chung đáng quan tâm. Đó là nguy cơ người được giao bảo vệ tính công bằng của kỳ thi lại trở thành mắt xích làm suy giảm tính công bằng ấy.
Cuộc kiểm tra mang tính hệ thống
Sau xử lý hình sự, ngành giáo dục cần tiến hành một cuộc "kiểm toán" quy trình thi trên phạm vi rộng hơn. Đó là việc kiểm tra có hệ thống toàn bộ thiết kế và khả năng vận hành thực tế của quy trình tổ chức thi. Trước hết phải xem xét lại cách phân quyền tại điểm thi, cần đánh giá liệu sự phân quyền đó có tạo ra khả năng kiểm tra chéo thực chất hay không?
Việc lựa chọn nhân sự cũng cần được rà soát theo hướng hạn chế xung đột lợi ích. Không chỉ xem người làm nhiệm vụ có đủ tiêu chuẩn chuyên môn hay không mà còn phải đánh giá quan hệ công tác, quan hệ thân thuộc và mức độ gắn bó lợi ích giữa người làm nhiệm vụ với trường đặt điểm thi và thí sinh. Luân chuyển cán bộ giữa các địa bàn chỉ có ý nghĩa khi đủ ngẫu nhiên và không để hình thành những nhóm nhân sự quá quen thuộc với nhau.
Nội dung tiếp theo là nhật ký tiếp cận. Quy chế hiện hành đã yêu cầu ghi nhật ký đối với việc sử dụng điện thoại và máy tính tại khu vực coi thi. Camera được bố trí tại phòng bảo quản đề thi, bài thi và dữ liệu phải được lưu giữ, niêm phong. Tuy nhiên, rủi ro không chỉ xuất hiện ở nơi cất giữ đề thi và bài thi mà có thể phát sinh trong quá trình một người được phép đi lại giữa các khu vực, tiếp cận phòng thi hoặc trao đổi với người làm nhiệm vụ.
Vì vậy, cần xây dựng nhật ký điện tử về việc ra vào các khu vực trọng yếu, thời gian thay đổi vị trí của người làm nhiệm vụ và các tình huống phải tiếp cận phòng thi ngoài kế hoạch. Dữ liệu này không nhằm biến điểm thi thành nơi giám sát quá mức mà nhằm bảo đảm rằng khi xuất hiện nghi vấn, cơ quan có thẩm quyền có thể tái dựng được diễn biến thay vì chỉ dựa vào lời khai.
Dữ liệu giám sát cũng phải được quản lý theo nguyên tắc độc lập. Người có trách nhiệm tại điểm thi không nên đồng thời là người duy nhất kiểm soát dữ liệu có thể được dùng để xem xét trách nhiệm của chính mình. Cần quy định rõ thời hạn lưu giữ, người được tiếp cận, trình tự trích xuất và cơ chế niêm phong dữ liệu. Việc này vừa bảo đảm giá trị chứng minh, vừa bảo vệ hình ảnh và dữ liệu cá nhân của thí sinh, giáo viên.
Một mắt xích đặc biệt quan trọng là cơ chế bảo vệ người báo tin. Điều 55 Quy chế thi yêu cầu người phát hiện vi phạm kịp thời báo cho nơi tiếp nhận và quy định việc tiếp nhận, xử lý tố cáo được thực hiện theo pháp luật về tố cáo. Tuy nhiên, trong môi trường giáo dục, một giáo viên báo cáo sai phạm của đồng nghiệp hoặc lãnh đạo có thể phải đối diện với áp lực nghề nghiệp rất lớn.
Vì vậy, ngoài đường dây nóng, cần có kênh báo cáo bảo mật độc lập với lãnh đạo điểm thi và đơn vị công tác của người phản ánh. Danh tính người báo tin chỉ được tiếp cận bởi một đầu mối có thẩm quyền. Mọi hành vi gây sức ép, hạ thi đua, điều chuyển bất lợi hoặc cô lập người phản ánh phải được xem xét và xử lý. Một hệ thống không bảo vệ người báo tin thì rất khó trông đợi sai phạm được phát hiện từ bên trong.
Vụ việc tại Trường THPT Lê Trực rồi sẽ được giải quyết bằng kết luận điều tra, cáo trạng và bản án nếu có đủ căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự. Thế nhưng, trách nhiệm của hệ thống không thể kết thúc cùng bản án.
Xử lý hình sự có thể loại bỏ một số người vi phạm, còn "kiểm toán" quy trình mới giúp trả lời vì sao vi phạm có thể xảy ra, vì sao không được phát hiện kịp thời và phải thay đổi điều gì để hạn chế tái diễn.
Bình luận (0)