Tranh luận 'Steve Jobs Việt Nam' vào đề văn: Nên lấy chuẩn nào làm thước đo?

ẢNH: NHẬT THỊNH

Cụ thể, đề văn thi tốt nghiệp THPT 2026 hỏi khoảng 1,2 triệu thí sinh dự thi sáng nay rằng: "Nước Mĩ có Steve Jobs, Mark Zuckerberg, Elon Musk,... với những phát minh công nghệ góp phần làm thay đổi thế giới. Từ gợi dẫn trên, với tư cách người trẻ, anh/chị hãy viết đoạn văn nghị luận (khoảng 200 chữ) trả lời câu hỏi: Làm thế nào để có những 'Steve Jobs Việt Nam'?".

Đề thiết lập tâm lý "tự ti ngầm"?

Ông Lucas Luân Nguyễn (tên thật Nguyễn Minh Luân), dịch giả kiêm chuyên gia sáng tạo, thẳng thắn cho rằng khi đề cập đến những nhân vật như Steve Jobs, Mark Zuckerberg, Elon Musk và chỉ tập trung vào nước Mỹ, đề thi vô hình trung đưa thí sinh vào thế "lệ thuộc một hệ quy chiếu ngoại lai", với những cá nhân "xuất chúng nhưng cũng nhiều điều tiếng".

"Họ là những ông trùm tư bản hóa công nghệ và sở hữu các đế chế đồ sộ, với nhiều vấn đề về mối quan hệ giữa công nghệ - con người - môi trường", ông nêu quan điểm.

ẢNH: NGỌC LONG

Theo ông, vấn đề câu hỏi gợi mở để các thí sinh tìm giải pháp rất hay, đó là làm sao để Việt Nam vươn mình với nguồn "tài nguyên" con người. Tuy nhiên, ông cho rằng chúng ta hoàn toàn có thể hỏi, "Làm thế nào để Việt Nam có những người khổng lồ công nghệ có thể thay đổi thế giới?", thay vì chọn cách đóng khung trở thành "Steve Jobs Việt Nam".

"Thể chế, văn hóa, đất nước, con người Việt Nam cùng với những điều kiện kinh tế, xã hội riêng biệt đòi hỏi những hiền tài riêng biệt hơn là một kiểu mẫu thành công ở Silicon Valley. Trong cách đặt vấn đề và câu hỏi, đề bài đã vô hình trung thiết lập một thứ bậc, một tâm lý tự ti ngầm", ông Luân nói.

"Quan ngại lớn nhất của tôi là với 200 chữ và một câu hỏi như vậy thì đề đang kỳ vọng gì? Một sự phản biện quan điểm rằng không nên có "Steve Jobs Việt Nam", hay sự đồng thuận, thỏa hiệp? Và, thí sinh được chấm dựa trên cách lập luận, hay là phải khớp quan điểm chấm thi - các bạn được tự do trả lời đến mức nào?", ông Luân đặt vấn đề với Thanh Niên.

Cần phân biệt "nhà phát minh" với "CEO"

Một giảng viên ĐH tại TP.HCM chia sẻ, cả Steve Jobs, Mark Zuckerberg, Elon Musk được nêu trong ngữ liệu đề thi "đều không thể được xem là nhà phát minh theo định nghĩa là nhà khoa học hay kỹ sư tạo ra những nguyên lý công nghệ mới. Thế giới biết đến họ với vai trò là giám đốc điều hành (CEO) và nhà đầu tư công nghệ - những cá nhân thấy tiềm năng của công nghệ trước nhiều người khác và kết hợp công nghệ hiện có thành sản phẩm đột phá.

"Các sản phẩm như iPhone, iPad hoặc Macintosh đều không phải do Steve Jobs tự tay phát minh, nhưng ông đóng vai trò quan trọng trong việc nâng tiêu chuẩn thiết kế rồi biến chúng thành các sản phẩm thay đổi thị trường. Cả ba chủ yếu thúc đẩy ứng dụng, thương mại hóa và mở rộng quy mô công nghệ, thay vì khám phá các định luật khoa học mới hoặc sáng tạo ra những công nghệ nền tảng", vị giảng viên này nhận định.

Đó cũng là lý do cô cho rằng không thể so sánh họ với những nhà phát minh thật sự, chẳng hạn như Louis Pasteur, Albert Einstein, Thomas Edison, Nikola Tesla hay Marie Curie.

"Tôi không nói ba người nêu trên không quan trọng với thế giới, nhưng ảnh hưởng của họ chủ yếu nằm ở việc biến công nghệ thành hiện thực ở quy mô hàng triệu, hàng tỉ người dùng, từ đó mang lại lợi nhuận cực lớn. Trong khi đó, nhiều nhà khoa học, kỹ sư mà truyền thông ít chú ý hơn mới là những người tạo ra những đột phá kỹ thuật nền tảng phía sau các sản phẩm đó", vị giảng viên nhấn mạnh.

"Việc này không ổn với kỳ vọng tạo nên những 'Steve Jobs Việt Nam', bởi lẽ tiềm lực khoa học của quốc gia phải được xây dựng từ những nền móng chắc chắn ban đầu của khoa học cơ bản chứ không phải từ hào quang của những câu chuyện đầu tư làm giàu", cô nêu quan điểm.

ẢNH: NHẬT THỊNH