Trật tự Trung Đông đang sụp đổ?

Hôm qua (15.9), Reuters đưa tin xung đột giữa lực lượng Houthi thân Iran ở Yemen với Ả Rập Xê Út tiếp tục leo thang.

Diễn biến khó lường

Theo đó, ngày 14.9, Houthi thông báo đã phóng hàng chục tên lửa và máy bay không người lái (UAV) vào một căn cứ không quân ở Khamis Mushait, thuộc miền nam Ả Rập Xê Út, nhằm mục tiêu vào các kho chứa máy bay, hệ thống radar, đường băng và kho đạn dược. Houthi tuyên bố đó là hành động đáp trả việc Ả Rập Xê Út không kích miền nam Yemen để hỗ trợ cho quân đội chính phủ Yemen.

Đến sáng qua, Houthi tiếp tục tập kích khiến Ả Rập Xê Út phải kích hoạt cảnh báo ở 6 thành phố của nước này, trong đó có Yanbu là cảng dầu chính của Ả Rập Xê Út trên bờ biển Đỏ. Phản ứng lại, Riyadh cảnh báo sẽ phản ứng "mạnh mẽ" đối với Houthi.

Ảnh: Reuters

Cũng vào sáng qua, Houthi thông báo đã chiếm đảo Hanish ở phía nam biển Đỏ, đồng thời cho biết máy bay chiến đấu của Ả Rập Xê Út đã thực hiện 54 cuộc không kích trong 24 giờ trước đó. Việc Houthi chiếm thêm đảo ở biển Đỏ, cùng với việc đã kiểm soát đảo Perim (còn gọi là đảo Mayyun), nằm ở eo biển Bab al-Mandab - có vai trò cửa ngõ kết nối biển Đỏ với Ấn Độ Dương, càng gây sức ép lớn cho chính quyền Riyadh bởi việc giao thương của Ả Rập Xê Út, nhất là hoạt động xuất khẩu dầu thô, càng trở nên khó khăn.

Bất ổn càng leo thang khi các nước vùng Vịnh đã hoãn cuộc đàm phán với Iran được lên kế hoạch gần đây. Điều này làm dấy lên lo ngại rằng xung đột Trung Đông có thể lan rộng hơn nữa và đe dọa nguồn cung dầu toàn cầu.

Trong khi đó, Reuters dẫn 3 nguồn tin thân cận đều khẳng định Mỹ tiếp tục từ chối đề nghị của Ả Rập Xê Út về việc hỗ trợ tấn công Houthi. Như Thanh Niên đã phân tích ngày 15.9, Washington đang rơi vào thế lưỡng nan đối với trường hợp này.

Đồng minh phân rẽ

Chuyên gia Mona Yacoubian, Giám đốc Chương trình Trung Đông - Trung tâm Nghiên cứu chiến lược và quốc tế (CSIS, Mỹ), đánh giá những gì đang diễn ra cho thấy Trung Đông đang ở một "thời điểm chuyển giao".

"Trung Đông đang bước vào một thời kỳ mất cân bằng với trật tự cũ đang sụp đổ và một trật tự mới chưa xuất hiện. Cuộc chiến Iran là diễn biến có tác động lớn nhất đối với sự hỗn loạn đang diễn ra, kết quả cuộc chiến sẽ quyết định khu vực này đi về đâu. Nhưng hiện tại, Trung Đông vẫn đang bị mắc kẹt trong sự không chắc chắn nghiêm trọng", bà Yacoubian nhận định.

Trong phân tích gửi đến Thanh Niên gần đây, TS Ian Bremmer, nhà khoa học chính trị và là Chủ tịch Eurasia Group (Mỹ) - đơn vị tư vấn và nghiên cứu rủi ro chính trị hàng đầu thế giới, đánh giá các các nước ở khu vực Trung Đông và lân cận đang chia thành 2 phe. Phe thứ nhất là liên minh các quốc gia thuộc dòng Abraham, với Israel và UAE là nòng cốt, gắn bó chặt chẽ với Mỹ. Phe thứ hai là liên minh Hồi giáo được xây dựng xung quanh các nước Hồi giáo dòng Sunni như Thổ Nhĩ Kỳ, Ả Rập Xê Út, Pakistan.

Theo đó, cả 2 phe trên đều xem Iran là mối đe dọa, nhưng trái ngược về chiến lược đối phó. Cụ thể, phe Israel và UAE thì xem Iran là kẻ thù thường trực cần phải đối đầu trực diện. Còn phe thứ hai gồm Ả Rập Xê Út và các đối tác Hồi giáo muốn cân bằng sức mạnh với Iran, tuy cần răn đe Tehran nhưng phải duy trì kênh ngoại giao để tiến đến việc đạt được thỏa hiệp. Không chỉ vậy, liên minh Hồi giáo ngày càng đoàn kết chống lại điều mà họ cho là quyền lực không bị kiểm soát của Israel từ Gaza và bờ Tây đến Syria, Li Băng.

Thế cuộc mới

Tháng 9.2025, Israel tấn công một nhóm đàm phán của Hamas bên trong Qatar. Khi đó, Mỹ không có bất cứ phản ứng gì về vụ việc, khiến giới quan sát đặt ra câu hỏi về mức độ cam kết hỗ trợ an ninh của Washington đối với các đồng minh trong khu vực. Giờ đây, Mỹ cũng đang khước từ hỗ trợ Ả Rập Xê Út trước Houthi.

Nữ chuyên gia Yacoubian cho rằng: "Chiến sự hiện tại khiến cho các quốc gia vùng Vịnh tăng tốc đẩy mạnh đa dạng hóa các đối tác an ninh và phát triển mối quan hệ mới. Dù Mỹ sẽ vẫn là một đối tác chính cho khu vực, nhưng các đồng minh ở Trung Đông chắc chắn xem xét lại mức độ tin cậy đối với cam kết của Washington về đảm bảo an ninh. Tương lai của mạng lưới rộng lớn các căn cứ và cơ sở quân sự của Mỹ ở Trung Đông đang trở nên không chắc chắn khi các bên liên quan, bao gồm cả Mỹ lẫn đồng minh, đều muốn xem xét khả năng duy trì các căn cứ trên. Trong khi đó, các quốc gia như Ả Rập Xê Út đang phát triển các thỏa thuận an ninh mới".

Thực tế vào đầu tháng 8, Thổ Nhĩ Kỳ, Ả Rập Xê Út và Pakistan thông báo vừa ký kết hiệp ước phòng thủ chung với tên gọi Hiệp ước quốc phòng Mecca. Đây có thể xem là một bước tiến mở rộng của Thỏa thuận phòng thủ chung chiến lược (SMDA) được Ả Rập Xê Út và Pakistan ký kết hồi tháng 9.2025.

Như vậy, đồng minh của Mỹ ở khu vực không chỉ phân rẽ mà còn hướng đến những đối tác khác, chứ không còn đặt trọn niềm tin vào Washington. Tất cả đồng nghĩa với việc một trật tự mà Mỹ nỗ lực thiết lập ở khu vực Trung Đông suốt nhiều thập niên qua đứng trước khả năng sụp đổ.