Từ Nam bộ kháng chiến, nghĩ về tinh thần dấn thân hôm nay

Nhắc lại tinh thần đó hôm nay, cũng là một dịp để mỗi người tự hỏi lòng mình: trước việc chung, mình có dám dấn bước, dù trong tay chưa có gì chắc chắn?

ẢNH: TƯ LIỆU BẢO TÀNG TP.HCM

Nam bộ đã không phụ lòng tin ấy

Đêm 22 rạng sáng 23.9.1945, quân Pháp nổ súng đánh chiếm trụ sở Ủy ban nhân dân Nam bộ, mở đầu cuộc xâm lược lần thứ hai khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vừa thành lập. Một chính quyền non trẻ, chưa có quân đội chính quy, chưa được ai công nhận, đã buộc phải cầm súng. Không ai kịp chuẩn bị cho một cuộc chiến đến sớm đến vậy. Nhưng Nam bộ vẫn đứng lên, không chờ đợi, không so đo.

Đây là quyết định đầy rủi ro. Nam bộ khi ấy gần như đơn độc vì miền Bắc còn ngổn ngang thù trong, giặc ngoài; viện trợ quốc tế chưa có, trong tay chỉ tầm vông, giáo mác, súng kíp. Nhưng chính trong thế đơn độc đó, tinh thần dấn thân của người Nam bộ lại bộc lộ rõ nhất. Dấn thân không phải vì tin chắc sẽ thắng mà vì hiểu rằng không thể không đứng lên.

Ba ngày sau, trong thư gửi đồng bào Nam bộ, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết: "Tôi chắc và đồng bào cả nước đều chắc vào lòng kiên quyết ái quốc của đồng bào Nam bộ. Chúng ta nên nhớ lời nói oanh liệt của nhà đại cách mạng Pháp: 'Thà chết tự do hơn sống nô lệ'. Tôi chắc và đồng bào Nam bộ cũng chắc rằng Chính phủ và toàn quốc đồng bào sẽ hết sức giúp những chiến sĩ và nhân dân hiện đang hy sinh tranh đấu để giữ vững nền độc lập của nước nhà". Đây vừa là lời động viên vừa là lời cam kết. Và Nam bộ đã không phụ lòng tin ấy.

Nam bộ kháng chiến không phải hành động bột phát, mà là lựa chọn đặt việc chung lên trên an nguy riêng, chấp nhận hy sinh khi chưa có gì bảo đảm. 21 ngày đêm cầm chân quân Pháp ở Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định, máu của quân và dân Nam bộ đã đổ tạo điều kiện cho cả nước có thêm thời gian quý báu để xây dựng lực lượng, chuẩn bị cho cuộc kháng chiến toàn quốc hơn một năm sau đó.

ẢNH: TƯ LIỆU BẢO TÀNG TP.HCM

Cần chặn đứng tâm lý "không làm thì không sai"

Đất nước hôm nay không còn phải đối diện với súng đạn xâm lược, nhưng lại đối diện với một thứ thách thức khác, âm thầm hơn, dai dẳng hơn, nguy hiểm hơn. Đó sự trì trệ đến từ chính bên trong bộ máy. 

Có một nghịch lý đáng suy ngẫm. Thời chiến, người ta dấn thân dù biết cái giá phải trả có thể là tính mạng. Thời bình, không ít người lại ngần ngại chỉ vì sợ một dòng phê bình, sợ một quyết định sai, sợ mất chỗ đứng an toàn của mình. 

Tâm lý "không làm thì không sai" đang len lỏi trong một bộ phận cán bộ, công chức. Việc gì khó thì dừng lại, chưa rõ thì xin ý kiến, đùn đẩy lên trên hoặc sang ngành khác. Đây là biểu hiện của một thứ sợ hãi rất khác với nỗi sợ của người lính ra trận, nhưng cũng đang trở thành lực cản cho sự phát triển.

Đặt bên cạnh hình ảnh những người Nam bộ năm 1945, mới thấy có điều đáng suy ngẫm. Ngày ấy, cán bộ, đảng viên và nhân dân dám đứng lên khi trong tay chưa có gì ngoài lòng yêu nước. Còn hôm nay, dù đã có đầy đủ điều kiện, thẩm quyền, nguồn lực hơn trước rất nhiều, đôi khi người ta vẫn ngần ngại chọn cách an toàn nhất: không làm gì cả.

ẢNH: NHẬT THỊNH

Dấn thân, ở mỗi thời, mỗi khác về hình hài. 81 năm trước là cầm súng ra trận, không màng sinh tử. Hôm nay, dấn thân là dám nghĩ khác, dám làm trước, dám nhận phần việc khó, và dám chịu trách nhiệm nếu chẳng may sai sót. 

Đó là những cán bộ chấp nhận về vùng sâu, vùng xa, gắn bó lâu dài với dân; những người từng lao vào tâm dịch Covid-19, làm việc không nề hà nguy hiểm; những công chức dám đứng ra tháo gỡ một dự án ách tắc nhiều năm, dù biết phần rủi ro có thể rơi vào mình trước tiên. Tuy họ không cầm súng, nhưng cách họ chọn đặt việc chung lên trước, thì không khác gì cha ông ở 81 năm trước.

Để dấn thân không còn là câu chuyện của riêng ai

Trước hết, phải có cơ chế đủ mạnh để bảo vệ người dám nghĩ, dám làm. Nghị quyết số 24-NQ/TW (22.8.2026) của Bộ Chính trị về phát huy tính tiên phong, gương mẫu, tinh thần đổi mới, dám nghĩ, dám làm đã xác lập "hành lang" bảo vệ cán bộ dám đột phá vì lợi ích chung. 

Bởi một khi người dấn thân vì việc chung, lỡ có sai sót không cố ý, vẫn bị nhìn như kẻ tư lợi, thì chẳng còn ai muốn dấn thân nữa. Do vậy, đánh giá cán bộ nên nhìn vào hiệu quả công việc thực chất, thay vì chỉ xét xem có tránh được sai sót hay không.

Thứ hai, cần gọi đúng tên cái tâm lý sợ trách nhiệm đang núp sau hai chữ "thận trọng". Đúng là phải thận trọng, nhưng thận trọng đến mức không dám quyết việc gì thì đó không còn là thận trọng nữa, mà là né tránh. Ranh giới ấy cần được vạch rõ, để người dám làm không bị đánh đồng với người làm liều, và người né tránh cũng hết chỗ để núp.

Thứ ba, mỗi cán bộ, đảng viên cần tự soi lại chính mình. Năm 1945, người Nam bộ đứng lên vì thấy đó là trách nhiệm của mình. Tinh thần dấn thân hôm nay đòi hỏi không trông vào nghị quyết hay chỉ thị từ trên xuống, mà phải bắt đầu từ chính nhận thức của mỗi người. Việc gì có lợi cho dân, cho nước thì làm, dù phần khó có thể rơi về phía mình.

Cứ đến 23.9 hằng năm, chúng ta lại nhắc về Nam bộ kháng chiến như một mốc son không thể quên. Nhưng nhắc lại lịch sử không phải để dừng ở niềm tự hào, mà còn để soi vào đó, nhìn lại chính mình hôm nay. 

Tinh thần của những ngày tháng 9 năm ấy không nằm ở chuyện có cầm súng hay không. Nó nằm ở chỗ dám đặt việc chung lên trên toan tính riêng, dám hành động dù chưa có gì chắc chắn. 

Và đó cũng chính là điều mà 81 năm sau, đất nước vẫn đang cần dù ở bất cứ vị trí nào, trong bất cứ hoàn cảnh nào.