Tuyển sinh ĐH 2026: Tái cấu trúc bản đồ ngành nghề

Nếu trước đây kinh tế, tài chính, quản trị kinh doanh hay công nghệ thông tin chiếm ưu thế, thì năm nay trí tuệ nhân tạo (AI), khoa học dữ liệu, khoa học máy tính, bán dẫn, tự động hóa và các ngành STEM (khoa học - công nghệ - kỹ thuật - toán học) nổi lên mạnh mẽ. Đáng chú ý, sư phạm vẫn thu hút ngày càng nhiều học sinh giỏi.

TỪ NHỮNG CON SỐ TUYỂN SINH ĐẾN MỘT SỰ DỊCH CHUYỂN LỚN

Một trong những bằng chứng rõ nhất là số liệu đăng ký xét tuyển năm 2026. Trong 874.811 thí sinh (TS) đăng ký xét tuyển ĐH, có 467.590 TS (53,4%) đăng ký ít nhất một ngành STEM. Đáng chú ý, 331.693 TS (gần 38%) đăng ký vào 15 nhóm ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược theo Nghị định 179/2026/NĐ-CP.

Những con số này cho thấy lựa chọn của TS đang ngày càng phù hợp định hướng phát triển nguồn nhân lực quốc gia. Đặc biệt, AI và STEM đang chuyển từ "ngành của tương lai" thành lựa chọn mạnh mẽ ở kỳ tuyển sinh năm nay.

Điểm chuẩn cũng là minh chứng rõ nét. Tại Trường ĐH Công nghệ thông tin, ĐH Quốc gia TP.HCM, ngành AI đạt 30/30 điểm sau quy đổi. Tại ĐH Bách khoa Hà Nội, khoa học dữ liệu và AI đạt 29,54; khoa học máy tính 29,27; an toàn không gian số 29,01; điều khiển - tự động hóa 28,98; có 17/68 chương trình trên 28 điểm. Tại Trường ĐH Khoa học tự nhiên (ĐH Quốc gia TP.HCM), ngành khoa học máy tính chương trình tiên tiến đạt 29,32 điểm, AI 28,68 điểm.

ẢNH: NHẬT THỊNH

AI vì thế không còn là khái niệm xa xôi dành cho "nghề nghiệp tương lai", mà đã trở thành trung tâm lựa chọn hiện tại của TS.

Nếu các mùa tuyển sinh trước, nhóm ngành kinh tế từng chiếm vị trí đặc biệt trong lựa chọn của TS thì năm 2026 bức tranh đã có những thay đổi đáng chú ý.

Ngoại thương vẫn giữ sức hút cao khi ngành kinh tế đối ngoại chương trình tiên tiến đạt 29,7 điểm; kinh doanh quốc tế và phân tích dữ liệu kinh doanh cùng 29,5 điểm. Tại ĐH Kinh tế quốc dân, ngành kiểm toán đạt 28,84, thương mại điện tử 28,62, logistics và quản lý chuỗi cung ứng 28,53 điểm. Tình hình cũng tương tự với ĐH Kinh tế TP.HCM.

Điều đáng nói là những ngành kinh tế được lựa chọn nhiều ngày càng gắn với công nghệ, dữ liệu và tự động hóa. TS có cách tiếp cận mới: kinh tế kết hợp dữ liệu, kinh doanh kết hợp công nghệ, logistics gắn với tự động hóa, tài chính ứng dụng AI, marketing dựa trên phân tích dữ liệu… Ranh giới giữa "kinh tế" và "công nghệ" vì thế ngày càng mờ đi, phản ánh sự thay đổi nhanh chóng của thị trường lao động và nền kinh tế số.

Mặt khác, có một nhận định chưa đúng là STEM tăng thì khoa học xã hội và nhân văn "thất thế". Thực tế phức tạp hơn. Điểm chuẩn tại Trường ĐH Khoa học xã hội và nhân văn (ĐH Quốc gia Hà Nội) dao động từ 19 - 25,5 điểm. Ngành truyền thông đa phương tiện và báo chí của Trường ĐH Khoa học xã hội và nhân văn (ĐH Quốc gia TP.HCM) năm nay có chất lượng đầu vào đứng trong tốp đầu.

Điều đó cho thấy không phải toàn bộ nhóm ngành xã hội cùng đi xuống, mà người học đang phân hóa lựa chọn rõ hơn. Tâm lý học, giáo dục, luật, truyền thông, ngôn ngữ, quan hệ quốc tế, xã hội học… có triển vọng nghề nghiệp khác nhau. Trong bối cảnh AI phát triển, các ngành xã hội cũng phải thay đổi. Người học tương lai không chỉ cần kiến thức xã hội mà còn phải kết hợp công nghệ, dữ liệu, ngoại ngữ và năng lực giao tiếp. Xu hướng vì thế không phải là xã hội hay STEM, mà là liên ngành.

SỰ TRỞ LẠI ĐẶC BIỆT CỦA SƯ PHẠM

Nếu STEM nổi bật nhất của mùa tuyển sinh năm nay thì sư phạm có lẽ là hiện tượng đáng chú ý thứ hai.

Điểm chuẩn nhiều ngành sư phạm rất cao. Tại Trường ĐH Sư phạm TP.HCM, ngành sư phạm hóa đạt 29,83 điểm, sư phạm ngữ văn và lịch sử cùng 29,80; sư phạm vật lý 29,78 và sư phạm toán 29,49. Tại Trường ĐH Sư phạm Hà Nội, nhiều ngành cũng trên 28,7 điểm. Các trường ĐH sư phạm ở các tỉnh, điểm chuẩn cũng thuộc tốp đầu.

Nghề giáo những năm qua thu hút trở lại TS có năng lực học tập cao. Chính sách miễn học phí, hỗ trợ chi phí sinh hoạt, nhu cầu tuyển dụng, sự ổn định tương đối của nghề nghiệp và sự thay đổi nhận thức xã hội về vị thế người thầy là những yếu tố góp phần tạo sức hút.

Tuy nhiên, điểm chuẩn cao không có nghĩa nghề giáo đã hết khó khăn. Ngược lại, đây là đòi hỏi lớn đối với các trường sư phạm: đầu vào tốt hơn thì chất lượng đào tạo phải tốt hơn.

ảnh: Ngọc Long

TỪ BẢN ĐỒ NGÀNH NGHỀ SANG BẢN ĐỒ NĂNG LỰC

Nếu đặt dữ liệu tuyển sinh cạnh nhau, có thể nhận thấy 4 chuyển động lớn.

Thứ nhất, từ kinh tế truyền thống sang kinh tế - công nghệ, khi các ngành kinh tế gắn với dữ liệu, thương mại điện tử, logistics ngày càng được ưa chuộng.

Thứ hai, từ công nghệ thông tin sang công nghệ lõi, với AI, khoa học dữ liệu, bán dẫn, vi mạch, tự động hóa và an toàn không gian số nổi lên mạnh mẽ.

Thứ ba, từ sư phạm đại trà sang sư phạm chất lượng cao, khi điểm chuẩn cao cho thấy nghề giáo đang thu hút trở lại những TS có năng lực tốt.

Thứ tư, từ lựa chọn đơn ngành sang năng lực liên ngành, khi AI và công nghệ làm mờ ranh giới giữa kỹ thuật, kinh tế, xã hội và giáo dục.

Đây chính là sự tái cấu trúc bản đồ ngành nghề và nguồn nhân lực của giáo dục ĐH VN.

Tuy nhiên, điều sâu sắc nhất của mùa tuyển sinh này không phải là "ngành nào đang hot" mà là người lao động tương lai cần những năng lực gì?

AI thay đổi công việc, công nghệ thay đổi sản xuất, chuyển đổi số thay đổi quản trị, kinh tế xanh làm xuất hiện những nghề nghiệp mới, trong khi già hóa dân số tạo thêm nhu cầu về y tế, chăm sóc và dịch vụ xã hội. Vì thế, bản đồ ngành nghề trong giáo dục ĐH cũng phải thay đổi. Tuy nhiên, thay đổi không có nghĩa là chạy theo những cái tên thời thượng. Điều cần đổi trước hết là cấu trúc đào tạo. Sinh viên kỹ thuật cần hiểu AI; sinh viên kinh tế cần biết dữ liệu; sinh viên sư phạm cần làm chủ công nghệ giáo dục; sinh viên xã hội học cần năng lực phân tích dữ liệu; sinh viên y khoa cần làm quen với các công cụ AI.

ảnh: Nhật Thịnh

Nói cách khác, STEM không chỉ là một nhóm ngành, mà cần trở thành năng lực xuyên suốt nhiều lĩnh vực đào tạo. ĐH phải đào tạo những con người có khả năng thích ứng, học suốt đời và làm việc hiệu quả trong một nền kinh tế đang thay đổi nhanh chóng.

Một vấn đề khác cũng cần được đặt ra là điểm chuẩn một ngành cao không đồng nghĩa với triển vọng nghề nghiệp cao mãi mãi. Ngành "nóng" hôm nay có thể trở nên bình thường sau 5 - 10 năm. Công nghệ thay đổi rất nhanh. Một số công việc mà hôm nay doanh nghiệp đang thiếu nhân lực có thể được tự động hóa trong tương lai.

Vì vậy, điều quan trọng nhất không phải là chạy theo ngành thời thượng mà là xây dựng năng lực để không bị phụ thuộc vào một ngành nào. Và một nền giáo dục ĐH tốt phải tạo ra những con người có khả năng học tiếp, học lại và chuyển đổi nghề nghiệp.

Việc hàng trăm nghìn TS lựa chọn STEM và nhiều học sinh giỏi chọn sư phạm là những tín hiệu đáng mừng. Bởi không có nền kinh tế công nghệ cao nếu thiếu giáo dục chất lượng cao; và không có giáo dục chất lượng cao nếu thiếu những người thầy giỏi.

Tuy nhiên, từ lựa chọn ngành học đến chất lượng nguồn nhân lực vẫn là một khoảng cách dài. Giáo dục ĐH không chỉ cần tuyển đủ, mà phải đào tạo đúng năng lực và đáp ứng đúng nhu cầu của nền kinh tế tương lai.