Văn học góp phần định hình bản sắc và khơi dậy khát vọng phát triển TP.HCM

Ảnh: T.C

Nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày Sài Gòn - Gia Định vinh dự chính thức mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại. Năm mươi năm tuy không dài so với dòng chảy lịch sử, nhưng đủ để thành phố viết nên một hành trình hồi sinh, chuyển mình và bứt phá đầy kỳ diệu.

Từ góc nhìn của người làm công tác văn học nghệ thuật, tôi nhìn chặng đường ấy không chỉ qua những con số tăng trưởng kinh tế hay các công trình hạ tầng hiện đại, mà trước hết là hành trình của tâm hồn. Đó là quá trình những giá trị nhân văn, tinh thần nghĩa khí, lòng bao dung và khát vọng vươn lên của con người thành phố được bồi đắp, thử thách và ngày càng tỏa sáng.

Dấu ấn lịch sử và nguồn cảm hứng bất tận từ thành phố mang tên Bác

Văn học luôn là tấm gương phản chiếu chân thực và sâu sắc hơi thở của thời đại. Từ dấu mốc năm 1976, văn học nghệ thuật TP.HCM không ngừng vận động, đồng hành cùng từng chặng đường phát triển của Đảng bộ và nhân dân thành phố, ghi lại những khó khăn, thử thách cũng như những thành tựu trên hành trình xây dựng và đổi mới.

Giai đoạn phục hồi và tái thiết (sau năm 1976): Văn học thành phố đồng hành cùng lớp lớp thanh niên xung phong lên đường khai hoang, phục hóa, sát cánh với người công nhân trên các công trường kiến thiết quê hương sau chiến tranh. Những trang viết thời kỳ này thấm đẫm hơi thở cuộc sống, từ giảng đường, nông trường đến công trường, khắc họa một thế hệ mang trong mình lý tưởng cách mạng, tinh thần dấn thân và khát vọng cống hiến.

Ảnh: Nhật Thịnh

Giai đoạn Đổi mới (từ 1986): TP.HCM là cái nôi của những tư duy đột phá về kinh tế, và Hội Nhà văn cũng chính là nơi tiên phong mở đường cho những tìm tòi, đổi mới về tư duy nghệ thuật. Các nhà văn thành phố đã dũng cảm nhìn thẳng vào sự thật, phản ánh những va đập khốc liệt giữa cái cũ và cái mới, giữa kinh tế thị trường và đạo đức truyền thống, dự báo trước những thách thức của quá trình đô thị hóa.

Giai đoạn thử thách lịch sử (đại dịch Covid-19): Gần đây nhất, trong những ngày tháng cam go của đại dịch, các văn nghệ sĩ thành phố không đứng ngoài cuộc, đặc biệt là những người cầm bút viết văn. Bằng những tác phẩm thơ, ký, ghi chép được viết ngay trên giường bệnh, trong khu cách ly hay tại các chốt kiểm dịch và trong nỗi day dứt trăn trở không nguôi, các nhà văn, nhà thơ đã góp phần xoa dịu nỗi đau, tiếp thêm sức mạnh tinh thần và lan tỏa mạnh mẽ bản sắc "nghĩa tình" vốn là huyết mạch của người dân TP.HCM.

Sự đồng hành trong giai đoạn mới: Hiện thực hóa khát vọng đột phá thể chế

Trong bối cảnh thành phố đang nỗ lực triển khai các cơ chế đặc thù nhằm tạo động lực phát triển mới, sự đồng hành của Hội Nhà văn TP.HCM và đội ngũ người cầm bút được cụ thể hóa qua các nhiệm vụ trọng tâm:

Khắc họa chân dung con người đổi mới hôm nay bằng những góc nhìn đa chiều, hiện đại trong kỷ nguyên số. TP.HCM - một siêu đô thị năng động - đang tiếp nối chiều sâu lịch sử, văn hóa của vùng đất Gia Định xưa, đồng thời hội tụ những giá trị mới từ không gian phát triển mở rộng với Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu và Côn Đảo. Sự giao thoa giữa truyền thống, bản sắc văn hóa và tinh thần thời đại Hồ Chí Minh đã tạo nên một “vùng đất hứa”, một nguồn cảm hứng dồi dào cho sáng tạo văn học nghệ thuật, không chỉ với các thế hệ nhà văn thành phố mà còn với nhiều văn nghệ sĩ trong cả nước.

Khát vọng phát triển và những bước đột phá về thể chế, suy cho cùng, đều bắt nguồn từ con người. Vì vậy, Hội Nhà văn TP.HCM khuyến khích các hội viên đi sâu vào thực tiễn đời sống để phản ánh hình tượng con người mới của thành phố: những doanh nhân khởi nghiệp sáng tạo, những kỹ sư công nghệ, những người lao động trong các lĩnh vực mới; đặc biệt là hình ảnh đội ngũ cán bộ “dám nghĩ, dám làm, dám đột phá vì lợi ích chung”. Văn học cần góp phần ghi lại nhịp đập của một thành phố đang chuyển mình, nơi mỗi cá nhân đều có thể trở thành nhân vật của thời đại mới.

Ảnh: Quỳnh Trân

Chính tính chất "đầu sóng ngọn gió", sự năng động, dám nghĩ, dám làm của con người nơi đây đã, đang và sẽ tạo nên một dòng chảy văn học rất riêng: vừa giàu tính chiến đấu, vừa đậm đặc chất nhân văn, nghĩa tình.

Tôi hiểu rằng, mọi sự đột phá về cơ chế hay thể chế, suy cho cùng, đều phải bắt đầu từ con người và vì con người. Mà để thay đổi tư duy con người, không có công cụ nào mềm mại nhưng bền bỉ, sâu sắc bằng văn học nghệ thuật, trong đó văn học làm yếu tố then chốt.

Hội Nhà văn TP.HCM luôn xác định: Sứ mệnh của người cầm bút hôm nay không dừng lại ở việc ca ngợi những hào quang quá khứ, mà phải dấn thân vào dòng chảy đương đại, cụ thể là: phản ánh và đồng hành cùng những trăn trở, góc khuất và cả những nỗ lực bứt phá của thành phố trong giai đoạn mới; nuôi dưỡng tâm hồn, xây dựng hệ giá trị con người thành phố hiện đại, văn minh, nghĩa tình; biết tự hào về lịch sử cách mạng, lịch sử dân tộc và giàu khát vọng cống hiến cho tương lai; đấu tranh với cái xấu, sự trì trệ, vô cảm, đây vốn là những lực cản vô hình đối với sự phát triển và đột phá thể chế.

Đề xuất giải pháp định hình bản sắc và thúc đẩy công nghiệp văn hóa

Khi nhắc đến khái niệm “công nghiệp văn hóa”, người ta thường nghĩ đến doanh thu, công nghệ, các phương thức phân phối số hay những chỉ số tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, từ góc nhìn của những người cầm bút, Hội Nhà văn TP.HCM muốn nhấn mạnh một giá trị cốt lõi: Văn học chính là “mỏ quặng nguyên sản”, là thượng nguồn nuôi dưỡng dòng chảy công nghiệp văn hóa.

Một nền công nghiệp văn hóa muốn phát triển bền vững không thể thiếu những câu chuyện có chiều sâu, giàu bản sắc và sức lay động. Điện ảnh, sân khấu, âm nhạc, trò chơi trực tuyến hay du lịch trải nghiệm - kể cả những “di tích biết nói” vượt ra ngoài không gian trưng bày - đều bắt đầu từ một yếu tố căn bản: câu chuyện. Một bộ phim, một vở kịch có sức hấp dẫn công chúng trước hết cần một nền tảng kịch bản giàu chất liệu, chiều sâu tư tưởng và khả năng chạm đến cảm xúc.

Ngay cả một hành trình du lịch di sản muốn để lại dấu ấn cũng cần những giai thoại, những câu chuyện, những trang viết thấm đẫm hồn cốt của vùng đất và con người. Văn học chính là nơi kiến tạo hình tượng, nhân vật, cốt truyện – nguồn cảm hứng để các loại hình nghệ thuật khác tiếp tục sáng tạo và lan tỏa.

Trong bối cảnh TP.HCM hướng tới xây dựng một trung tâm công nghiệp văn hóa năng động, vai trò của văn học cần được nhìn nhận đúng với vị trí, chức năng và những giá trị đặc thù mà văn học mang lại. Để văn học đóng góp xứng đáng vào khát vọng phát triển của thành phố trong giai đoạn mới, Hội Nhà văn TP.HCM đề xuất một số giải pháp trọng tâm.

Thứ nhất, cần đầu tư mạnh mẽ cho con người - đội ngũ sáng tác. Thành phố cần có những cơ chế đột phá trong phát hiện, đào tạo và bồi dưỡng tài năng trẻ; tạo môi trường thuận lợi cho sáng tạo; tổ chức các trại sáng tác chuyên sâu gắn với thực tiễn phát triển của thành phố như các trung tâm công nghệ cao, vùng kinh tế trọng điểm, quá trình chuyển đổi số… để nhà văn có thêm chất liệu sống phong phú.

Thứ hai, cần hiện đại hóa phương thức tiếp cận công chúng. Trong kỷ nguyên số, văn học không thể chỉ tồn tại trong những trang sách truyền thống mà cần mở rộng sang các hình thức mới như sách điện tử, sách nói, các nền tảng số; đồng thời tăng cường kết nối với điện ảnh, sân khấu, du lịch nhằm lan tỏa hình ảnh, con người và bản sắc văn hóa TP.HCM đến bạn đọc trong nước và quốc tế.

Thứ ba, cần phát huy giá trị của “Không gian văn hóa Hồ Chí Minh” như những không gian văn hóa sống động, nơi diễn ra các hoạt động sáng tác, giới thiệu, đối thoại và lan tỏa các tác phẩm có giá trị tư tưởng, nghệ thuật. Với Hội Nhà văn thành phố, sáng tác về “Không gian văn hóa Hồ Chí Minh” không chỉ là trách nhiệm của người cầm bút mà còn là tình cảm, sự thôi thúc từ chiều sâu văn hóa. Cần đầu tư cho những chuyến đi thực tế, những trại sáng tác chuyên đề để hình thành các tác phẩm có tầm vóc, khắc họa tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh trong đời sống con người thành phố hôm nay.

50 năm qua, TP.HCM đã khẳng định vị thế là một trung tâm kinh tế, văn hóa quan trọng của cả nước. Bước vào giai đoạn phát triển mới, đội ngũ nhà văn thành phố sẽ tiếp tục đồng hành cùng nhân dân, dùng ngòi bút để góp phần khơi dậy khát vọng sáng tạo, tinh thần cống hiến và tình yêu đối với thành phố.

Với truyền thống năng động, sáng tạo và nghĩa tình, thành phố mang tên Bác sẽ tiếp tục tạo nên những bước phát triển mạnh mẽ, xứng đáng với niềm tin yêu của cả nước.