Nhân duyên hy hữu
Năm 2020, từ thông tin của một nhóm nghiên cứu trẻ, thượng tọa Thích Không Nhiên tìm đến ngôi từ đường của dòng họ Tống Phước (ở P.An Cựu, TP.Huế) và phát hiện bức hoành phi "Sắc tứ Viên Thông am" treo trang trọng trên cửa lớn, hướng mặt vào gian thờ chính.
Bức hoành phi viết 5 chữ Hán theo lối triện thư, tuy không còn nguyên vẹn nhưng vẫn toát lên sắc thái uy nghi. Đây chính là bức hoành phi do Quốc chúa Nguyễn Phúc Chu ban cho am tranh nơi ngài Liễu Quán tịnh tu dưới chân núi Hòn Mô từ năm 1697 mà sử sách đã ghi chép. "Đó là cảm giác của 300 năm nén lại trong một phút giây tri ngộ thật khó diễn tả", thượng tọa Không Nhiên xúc động khi lần đầu gặp bức hoành phi.
Bức hoành phi “Sắc tứ Viên Thông am” được phát hiện trong từ đường dòng họ Tống Phước tại Huế
ẢNH: KHÔNG NHIÊN
Khi vào bên trong ngôi từ đường, thượng tọa Không Nhiên phát hiện thêm trên khám thờ còn có pho tượng kỳ lạ. Tượng cao khoảng 40 cm, tọa thiền trên kim đài với khuôn diện bầu bĩnh, đôi mắt to tròn và nhìn thẳng, cánh mũi cao và bành, đôi môi dày, dái tai đổ dài chấm xuống vai, trên đầu có búi tóc cao và xoắn tít. Bức tượng có nét khác thường: từ ngực tượng trở lên đỉnh đầu là phần còn lại của pho tượng Chăm với chất liệu sa thạch; từ phần ngực trở xuống, lòng tượng được nhồi bằng đất sét, bên ngoài phủ nhiều lớp sơn ta để tạo hình. "Đây là pho tượng Quan Âm theo mô típ "cốt Chăm bì Việt", một hiện tượng tín ngưỡng khá phổ biến xuất hiện hầu khắp khu vực duyên hải miền Trung", thượng tọa Thích Không Nhiên nhận định.
Theo ông Tống Phước Dũng, Tộc trưởng tộc Tống Phước, pho tượng và bức hoành phi được một "Đức bà" (cách gọi trong gia tộc dành cho người phụ nữ vợ vua,
chúa hoặc công chúa) thuộc tiên tổ cao đời trong họ tộc từng xuất gia ở chùa Viên Thông, đưa về tôn trí tại từ đường. Nhưng đến nay không rõ "Đức bà" là ai và đưa tượng về từ thời nào.
Hé mở nhiều điểm mờ của lịch sử
Từ việc phát hiện bức hoành phi và pho tượng Phật "cốt Chăm bì Việt", thượng tọa Không Nhiên đã tìm hiểu, đến nay nhiều chi tiết lịch sử mơ hồ dần được hé mở.
Bức hoành phi "Sắc tứ Viên Thông am" được thượng tọa Không Nhiên cho phục chế và đang trưng bày tại Học viện Phật giáo Việt Nam tại Huế
ẢNH: KHÔNG NHIÊN
Họ Tống Phước là một trong những họ tộc lớn nhất của đất Nam Hà có gốc gác từ Tống Sơn, Thanh Hóa. Thủy tổ của tộc Tống Phước Nam Hà chính là Luân Quận công Tống Phước Trị, một trong ba vị khai quốc công thần có công giúp chúa Nguyễn Hoàng buổi đầu định đô, gây dựng cơ nghiệp tại Đàng Trong. Kể từ đó về sau, giữa 2 tộc Nguyễn Phước và Tống Phước đời đời kết nối thông gia, trai Tống Phước thì nắm giữ binh quyền, nạp làm phò mã, đời nào cũng được huân phong tước vị hầu, bá, tử; nữ Tống Thị lớn lên đa phần được nhập cung làm phi hậu, đời nào cũng có.
Đơn cử như chúa Nguyễn Phúc Chu có bà nội là cung tần Tống Thị Đôi (vợ chúa Nguyễn Phúc Tần), có mẹ là cung tần Tống Thị Lĩnh (vợ chúa Nguyễn Phúc Thái), vợ là Hữu hành lang Tống Thị Lượng (mẹ của Công nữ Nguyễn Thị Ngọc Sáng). Thần chủ của bà Tống Thị Lượng (thứ phi của chúa Nguyễn Phúc Chu) và Công nữ Nguyễn Thị Ngọc Sáng (con gái của chúa Nguyễn Phúc Chu) hiện đang phụng thờ tại đây.
Phiến đá mang dấu tích Chăm phát hiện trong khuôn viên chùa Viên Thông
ẢNH: KHÔNG NHIÊN
Đặc biệt, từ các linh vị thờ trong chùa Viên Thông cho thấy dòng họ Tống Phước có khá nhiều thế hệ là đệ tử tục gia của ngôi chùa này kể từ thế kỷ 18 trở đi. Bao gồm bà Tống Thị Dực (pháp danh Tế Thiện, đệ tử tổ Liễu Quán), Tống Phước Trạch, Tống Phước Quý (pháp danh Đạo Vinh), Tống Thị Tịnh (pháp danh Đạo Tỉnh)… Tại tổ đình Thiên Tôn hiện vẫn còn lưu giữ nhiều văn bản điền thổ do các thế hệ tộc Tống Phước cung tiến cho chùa. Điển hình nhất là văn bản điền thổ do Nội đường quan Tống Thị Hân mua 2 mẫu ruộng tại xã Thần Phù cung tiến năm 1706.
Theo thượng tọa Không Nhiên, nhiều khả năng trước khi đến chân núi Hòn Mô dựng thảo am để tu, nơi đây đã có ngôi miếu Chăm. Ngài Liễu Quán đến tịnh tu trong ngôi miếu cũ của người Chăm, trong đó có bức tượng nữ thần Chăm đã được người Việt cải hóa thành tượng Phật bà mang "cốt Chăm bì Việt". Một số hiện vật và tài liệu nghiên cứu của Pháp cũng cho thấy nơi đây có dấu tích hiện vật Chăm. Chính vì vậy, khi ban sắc tứ cho am tu, Quốc chúa Nguyễn Phúc Chu đã ban tên là "Sắc tứ Viên Thông am" (Viên Thông chính là danh hiệu của Bồ tát Quan Âm "Viên Thông giáo chủ").
Pho tượng Phật Quan Âm “cốt Chăm bì Việt”
ẢNH: KHÔNG NHIÊN
Chùa Viên Thông bị thiêu hủy hoàn toàn năm 1786, đến năm Gia Long thứ 13 (1814) chùa được hòa thượng Đạo Thiện - Quang Tuấn dựng lại bằng tranh tre nứa lá, theo văn bia chùa Viên Thông lập năm Minh Mạng thứ 4 (năm 1823). Có lẽ chính vì hoàn cảnh này mà các đệ tử tục gia thuộc tộc Tống Phước mới phát tâm thỉnh bức hoành và pho tượng Quan Âm về từ đường để giữ gìn, bảo tồn.
"Bức hoành phi "Sắc tứ Viên Thông am" cùng pho tượng Quan Âm "cốt Chăm bì Việt" phát hiện ở từ đường Tống Phước là pháp bảo vô giá không chỉ riêng với chùa Viên Thông hay Phật giáo Huế, mà với cả Phật giáo Việt Nam. Đây là những kỷ vật chân thực, xác chứng về lai lịch chùa Viên Thông cũng như hành trạng của tổ sư Liễu Quán trong buổi đầu hành đạo tại đây", thượng tọa Không Nhiên nhận định.
Thượng tọa Thích Không Nhiên đang vệ sinh để làm rõ các nội dung trên bức hoành phi "Sắc tứ Viên Thông am"
ẢNH: KHÔNG NHIÊN
Tại hội thảo khoa học "Thiền phái Liễu Quán: Lịch sử hình thành và phát triển" tổ chức tại Huế cuối năm 2023, thượng tọa Không Nhiên từng công bố thông tin này. Cho đến nay, thượng tọa cùng với hòa thượng Hải Ấn nhiều lần gặp gỡ đại diện họ tộc Tống Phước, ngõ hầu thỉnh pháp bảo về với chốn tổ, nhưng theo thượng tọa, do nhân duyên chưa thuận nên đến nay 2 hiện vật quý này vẫn chưa thể "châu về hợp phố". (còn tiếp)
Bình luận (0)