Về phương Nam xem nét gốm kể chuyện

MỘT THỜI GỐM CÂY MAI

Khi đất Đề Ngạn của Sài Gòn xưa dần trở thành nơi hội tụ trọng yếu của cộng đồng người Hoa nhóm Ngũ Bang, gốm Cây Mai xuất hiện như một dấu ấn đặc biệt, không chỉ hiện hữu trong đời sống thường nhật mà còn gắn liền với không gian kiến trúc tâm linh nơi đình miếu, hội quán... với điểm nhấn nổi trội là quần thể tiếu tượng độc đáo.

ẢNH: PHONG AN

Trên nóc mái, các tượng gốm nhỏ bé mà sống động kể lại những câu chuyện xưa từ tuồng tích cổ hay từ một lát cắt đời sống thường nhật. Tất cả được dàn dựng khéo léo, tạo thành quần thể sinh động, như thể một sân khấu thu nhỏ giữa trời.

Gốm Cây Mai phô diễn kỹ thuật của các di dân đến từ vùng Phật Sơn (Quảng Đông), nhưng khi bén rễ đất Nam bộ đã sớm mang dáng dấp riêng. Đất lấy từ vùng Chợ Lớn, tạo nên nét gốm vừa có gốc rễ ngoại lai, vừa đậm hơi thở phương Nam. Những lò gốm như Đồng Hòa, Bửu Nguyên, Mai Sơn, Lương Mỹ Ngọc… để lại nhiều dấu ấn khó phai trên từng sản phẩm.

Thời gian trôi, lò Cây Mai không còn nhưng gốm cổ Cây Mai vẫn còn đó, nổi bật là hệ tượng thờ nơi miếu vũ không chỉ Chợ Lớn mà rải khắp xứ Nam kỳ. Qua thăng trầm năm tháng, phơi mình nắng mưa, vẻ đẹp ấy vẫn nguyên hình. Sự bền bỉ ấy đã khiến dòng gốm này trở thành một phần ký ức thân quen trong những kiến trúc di sản còn lại nơi đô thị phương Nam hôm nay.

CHẤT ĐỜI TRÊN MEN GỐM LÁI THIÊU

Nếu gốm Cây Mai nổi trội trong trang trí kiến trúc, gốm Lái Thiêu lại thuộc về đời sống, gần gũi, thân quen như chính nhịp sinh hoạt của người dân Nam bộ. Từ những năm đầu thế kỷ 20, chuỗi lò gốm phát triển rực rỡ ở Bình Dương, cảng Bà Lụa ở Lái Thiêu trở thành điểm tập hợp sản phẩm từ nhiều lò khác nhau và phân phối đi khắp nơi. Từ đó, cái tên "gốm Lái Thiêu" ra đời như cách gọi chung cho cả vùng làm gốm.

ẢNH: PHONG AN

Trong mỗi căn bếp, ngoài sân vườn, hay trên bàn thờ tổ tiên, bàn ăn… của người Nam bộ xưa, không khó bắt gặp dáng hình gốm Lái Thiêu. Những chiếc lu, hũ, chén, bát, sanh, ơ, chậu, vịm… không chỉ phục vụ sinh hoạt mà còn mang theo vẻ đẹp riêng: mộc mạc mà tinh tế.

Đi vào chi tiết, gốm Lái Thiêu là sự hợp thành từ 3 phong cách: gốm Phúc Kiến thiên về đồ gia dụng, sản xuất vật dụng chứa đựng; gốm Quảng Đông nổi bật với kỹ thuật cắt dán, in khuôn, tạo ra sản phẩm trang trí sinh động; gốm Triều Châu với dòng men xanh trắng, tam thái, ngũ thái, hội tụ của kỹ thuật và mỹ thuật, nơi những nét vẽ khi công bút, khi phóng khoáng tạo nên vẻ đẹp mềm mại, sống động.

ẢNH: PHONG AN

Điều khiến gốm Lái Thiêu trở nên đặc biệt là sự gần gũi. Những đề tài con gà, bụi chuối, cành mai… không xa lạ, mà từ đời thường được đưa lên gốm. Người thợ làm ra vật dụng, gửi vào đó cái nhìn, cái cảm của mình về thế giới quanh họ. Từ cảng Bà Lụa, những chuyến ghe chở gốm xuôi ngược khắp miền Nam, sang tận Campuchia, Lào, gốm Lái Thiêu cũng xuất cảng đi xa hơn nữa đến Indonesia, Philippines, mang theo cả một phần ký ức của đất phương Nam ra khỏi bờ cõi non nước Việt.

BIÊN HÒA, RẠNG DANH GỐM VIỆT

Trong lịch sử gốm Việt hiện đại, Biên Hòa là một dòng gốm đặc biệt. Ra đời muộn hơn gốm Cây Mai và Lái Thiêu, gốm Biên Hòa đi theo một con đường khác biệt. Sau khi Trường Mỹ nghệ Biên Hòa được thành lập năm 1903, nghề gốm nơi đây nhanh chóng bước vào giai đoạn phát triển mới. Không chỉ phục vụ nhu cầu trong nước, gốm Biên Hòa còn vươn ra thế giới, tham gia các triển lãm quốc tế và giành nhiều giải thưởng danh giá từ những năm 1920 - 1950.

ẢNH: PHONG AN

Khác với sự mộc mạc của Lái Thiêu, gốm Biên Hòa mang vẻ đẹp trầm sâu mà tinh tế. Những đường khắc chìm trên thân gốm vừa là kỹ thuật, vừa là cách tạo nhịp điệu thị giác, phân chia mảng màu. Trên nền đó, lớp men được chấm phủ khéo léo, tạo sắc độ phong phú, đặc biệt là màu xanh đồng trổ bông đặc trưng.

Điều làm nên sức hút của gốm Biên Hòa chính là sự hòa quyện Đông - Tây. Một chiếc bình có thể mang dáng phương Tây, nhưng lại được trang trí bằng họa tiết trúc, mai, hoa, điểu rất Á Đông. Sự kết hợp ấy không tạo ra cảm giác đối lập, mà ngược lại, đem đến một vẻ đẹp hài hòa, mới mẻ, chưa từng hiện hữu trước đó trong dòng chảy gốm Việt.

ẢNH: PHONG AN

Mỗi sản phẩm gốm Biên Hòa là kết quả của một quá trình thủ công tỉ mỉ, từ nhào đất, tạo hình, khắc họa đến chấm men, nung lò. Chính sự công phu ấy đã tạo nên một dòng gốm với giá trị không nằm ở sự hoàn hảo tuyệt đối, mà ở chiều sâu của kỹ thuật và cảm xúc.

Cây Mai, Lái Thiêu, Biên Hòa - 3 dòng gốm, 3 con đường khác nhau, nhưng có điểm chung là tính bản địa và tinh thần phương Nam được biểu hiện rõ nét. Ngày nay, khi những sản phẩm gốm xưa dần trở thành vật sưu tầm, giá trị của chúng không chỉ nằm ở tuổi đời hay độ hiếm. Mỗi hiện vật còn là một lát cắt của ký ức, một câu chuyện được lưu giữ bằng đất, lửa và bàn tay con người.

ẢNH: PHONG AN

Giữa nhịp sống hiện đại, có lẽ điều khiến người ta tìm về gốm Nam bộ xưa không chỉ để ngắm nhìn, mà còn để lắng nghe di sản ấy kể chuyện. Bởi trong từng lớp men, từng đường nét, vẫn còn đó phần hồn phương Nam: chậm rãi, sâu lắng và đầy sức gợi.