Học sinh lớp 9 tại TP.HCM sử dụng điện thoại, máy tính bảng trước khi vào phòng thi
ẢNH MINH HỌA: NGỌC LONG
Dự thảo sửa đổi Nghị định 147/2024/NĐ-CP về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ internet và thông tin trên mạng được công bố gần đây khiến nhiều nhà giáo dục quan tâm, khi công bố một số cơ chế để bảo vệ trẻ em tốt hơn trên mạng xã hội. Trong đó, dự thảo sửa đổi yêu cầu các nền tảng phải bảo đảm trẻ em dưới 16 tuổi không được đăng tải, bình luận, chia sẻ hoặc bày tỏ cảm xúc trên mạng xã hội do mình cung cấp.
Ngoài ra, dự thảo sửa đổi còn quy định với trường hợp người sử dụng dịch vụ mạng xã hội là trẻ em dưới 16 tuổi thì tài khoản phải được đăng ký bằng thông tin của bố mẹ hoặc người giám hộ; hay nền tảng phải chủ động phát hiện, cảnh báo và ngăn chặn việc trẻ em tiếp cận nội dung bạo lực, khiêu dâm, cờ bạc, ma túy, tự tử, thử thách nguy hiểm...
Dịp này, trao đổi với Thanh Niên, tiến sĩ Nguyễn Thị Thắm, giảng viên ngành truyền thông chuyên nghiệp Trường ĐH RMIT Việt Nam, có những chia sẻ về việc bảo vệ trẻ em trên mạng, với trọng tâm là cơ chế phối hợp đa phương giữa gia đình, nhà trường, nền tảng để song hành với trẻ em.
Mạng xã hội khiến trẻ thiếu kiên nhẫn khi học tập
Trả lời câu hỏi vì sao trẻ em và thanh thiếu niên hiện nay ngày càng khó rời mắt khỏi mạng xã hội, tiến sĩ Thắm thông tin hầu hết nền tảng hiện nay vận hành theo mô hình kinh tế chú ý (attention economy). Đồng nghĩa, mục tiêu của các trang mạng không chỉ là kết nối người dùng mà còn giữ họ ở lại càng lâu càng tốt để hình thành doanh thu quảng cáo, thu thập dữ liệu hành vi và dự đoán xu hướng tiêu dùng.
"Quan trọng nhất là thuật toán cá nhân hóa, dùng trí tuệ nhân tạo (AI) để dự đoán người dùng sẽ xem, thích, bình luận, phản ứng với nội dung nào. Các nội dung tạo cảm xúc mạnh như tranh cãi, phẫn nộ hoặc sợ hãi thường được ưu tiên vì có khả năng tạo ra mức độ tương tác cao. Bên cạnh đó, các tính năng như cuộn vô hạn, tự động phát video và thông báo liên tục cũng khiến người dùng khó nhận ra lúc nào nên dừng lại", bà Thắm nói.
Song song đó, các nền tảng còn xây dựng hồ sơ hành vi người dùng rất chi tiết như tuổi, vị trí, chủ đề quan tâm, thời gian xem và cách tương tác để dự đoán hành vi tương lai. Với trẻ em và thanh thiếu niên, điều này "đặc biệt đáng lo" vì não bộ còn đang phát triển, khả năng tự kiểm soát và nhận biết sự thao túng của thuật toán còn hạn chế, chuyên gia nhấn mạnh.
Tiến sĩ Nguyễn Thị Thắm lưu ý, các nền tảng, tính năng như TikTok, YouTube Shorts hay Instagram Reels cung cấp đa dạng nội dung video ngắn, chuyển cảnh nhanh, âm thanh kích thích và phần thưởng tức thì, khiến não trẻ dần quen với việc tiếp nhận thông tin nhanh và liên tục. "Khi quay lại đọc sách, nghe giảng hoặc làm bài tập dài, trẻ dễ cảm thấy chán, khó duy trì chú ý lâu và giảm kiên nhẫn với quá trình học tập", bà cảnh báo.
Bà lưu ý thêm điều này không khiến trẻ mất hoàn toàn khả năng tập trung, song khiến não có xu hướng ưu tiên thông tin ngắn, giàu tính kích thích hơn. Trẻ dễ hình thành kiểu chú ý rời rạc, thường xuyên chuyển đổi hoạt động, khó theo dõi nội dung phức tạp, từ đó sẽ dễ bị phân tâm bởi thông báo hay việc đa nhiệm. Video ngắn cũng tạo vòng lặp phần thưởng liên tục, khiến trẻ khó chấp nhận sự hài lòng bị trì hoãn khi học tập.
"Tiếp xúc với nội dung giàu tính kích thích trong thời gian dài cũng có thể khiến trẻ dễ cáu gắt, bồn chồn khi không có thiết bị. Các em khó chịu đựng sự buồn chán và giảm khả năng tự tạo ra các hoạt động để giải trí", bà Thắm nói thêm.
Ngoài ra, thuật toán cũng liên tục gợi ý xu hướng, lối sống, tiêu chuẩn sắc đẹp và hình mẫu thần tượng, từ đó ảnh hưởng đến cách trẻ thể hiện hình ảnh bản thân, hành vi xã hội và quá trình hình thành bản sắc cá nhân.
Nên dùng mạng xã hội từ mấy tuổi?
Tiến sĩ Nguyễn Thị Thắm nhấn mạnh không có một độ tuổi an toàn tuyệt đối để trẻ bắt đầu sử dụng mạng xã hội, bởi lẽ mức độ sẵn sàng không chỉ phụ thuộc vào tuổi tác mà còn liên quan đến sự trưởng thành tâm lý, khả năng tự kiểm soát, định hướng từ gia đình...
"Vấn đề không chỉ là trẻ đã đủ tuổi hay chưa mà đã đủ sẵn sàng về tâm lý và nhận thức hay chưa", bà nói.
Theo bà, phần lớn các nền tảng mạng xã hội như Facebook, TikTok, YouTube hay Threads quy định người dùng từ 13 tuổi trở lên hoặc tuân theo tuổi tối thiểu theo quy định pháp luật tại quốc gia nơi trẻ sinh sống.
Thế nhưng đủ tuổi theo quy định không đồng nghĩa với việc đủ trưởng thành để dùng mạng xã hội an toàn. Nhiều trẻ vẫn dễ bị ảnh hưởng từ áp lực đồng trang lứa, phụ thuộc vào công nhận của người khác hoặc bị cuốn theo các nội dung do thuật toán liên tục đề xuất.
Đó là nguyên nhân bà Thắm khuyến cáo trước khi tiếp xúc với mạng xã hội, trẻ em cần có khả năng điều tiết cảm xúc, biết tách giá trị bản thân khỏi lượt thích và bình luận trên mạng. Trẻ cũng cần hiểu rằng nội dung đăng mạng thường được chọn lọc, chỉnh sửa và thuật toán được thiết kế để giữ chân người dùng. Các con cũng cần có kỹ năng bảo vệ quyền riêng tư, nhận biết sự thao túng của thuật toán và biết tìm sự hỗ trợ từ người lớn.
Song, trẻ em không nên đơn độc trên hành trình này. Theo tiến sĩ Thắm, việc giúp trẻ giảm lệ thuộc mạng xã hội không thể chỉ dựa vào cấm đoán hay giới hạn thời gian dùng thiết bị, mà cần giúp trẻ xây dựng đời sống ngoài đời thực phong phú, phát triển khả năng tự điều tiết và sử dụng công nghệ có ý thức.
Việc cha mẹ khuyến khích hoặc đồng hành cùng trẻ tham gia hoạt động thể thao, đọc sách, giao tiếp trực tiếp... có thể giúp duy trì khả năng tập trung, kết nối thực, đồng thời cân bằng giữa trực tuyến và trực tiếp.
"Cha mẹ cũng là những hình mẫu quan trọng bởi trẻ học cách dùng công nghệ và mạng xã hội phần lớn thông qua việc quan sát người lớn. Nếu muốn trẻ có thói quen dùng công nghệ lành mạnh, cha mẹ cần cân bằng thời gian sử dụng điện thoại, hạn chế xem điện thoại trong bữa ăn hoặc khi trò chuyện, giao tiếp tôn trọng và dùng mạng xã hội có chủ đích thay vì lệ thuộc", tiến sĩ Thắm nói.
"Khi người lớn chủ động đặt điện thoại xuống, trò chuyện trực tiếp, duy trì hoạt động ngoài màn hình, trẻ sẽ học được giá trị của đời sống thực", bà nhấn mạnh.
Phụ huynh dùng điện thoại ghi lại khoảnh khắc con rời khỏi cổng trường thi lớp 10 tại TP.HCM
ẢNH MINH HỌA: NGỌC LONG
Ngoài ra, bà cũng khuyến nghị nhà trường cần giúp trẻ nâng cao năng lực thông hiểu truyền thông (media literacy), hỷ lạc kỹ thuật số (digital wellbeing) như quản lý thời gian sử dụng màn hình, đặt ra giới hạn và đảm bảo thói quen sử dụng thiết bị số để hỗ trợ mà không làm suy giảm sức khỏe tinh thần, cảm xúc và thể chất, và tổ chức các hoạt động ngoại khóa để trẻ phát triển ngoài môi trường số.
"Các trường cũng nên ưu tiên đầu tư các nền tảng học tập số chuyên biệt, thay vì phụ thuộc vào các mạng xã hội như Zalo, Facebook để làm nền tảng liên lạc, giao bài tập. Dù tiện lợi, các nền tảng này dễ gây xao nhãng, khó bảo vệ dữ liệu cá nhân, làm mờ ranh giới giữa học tập với giải trí", bà chia sẻ.
"Quan trọng hơn, các chính sách cần tăng cường bảo vệ dữ liệu trẻ em, hạn chế những thiết kế nền tảng có thể khuyến khích việc sử dụng quá mức. Các nền tảng cũng cần tích hợp cơ chế an toàn ngay từ khâu thiết kế nhằm giảm rủi ro và nội dung độc hại từ gốc. Bởi xét cho cùng, bảo vệ trẻ em trên mạng xã hội không phải trách nhiệm của riêng gia đình, nhà trường mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội", tiến sĩ Nguyễn Thị Thắm lưu ý.
Bình luận (0)