Việt Nam tăng tốc phát triển kinh tế tầm thấp

Cơ chế sandbox, mở đường cho kinh tế tầm thấp

Đầu tuần qua, UBND tỉnh Điện Biên đã ban hành Quyết định số 1291/QĐ-UBND về việc cấp phép thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) sản phẩm, dịch vụ ứng dụng công nghệ số phát triển kinh tế tầm thấp sử dụng phương tiện bay không người lái (UAV/drone) trên địa bàn tỉnh. Đây được xem là bước đi tiên phong nhằm khai thác tiềm năng của kinh tế không gian tầm thấp, tạo cơ sở thực tiễn để hoàn thiện cơ chế, chính sách cho lĩnh vực mới này. Điện Biên đặt mục tiêu triển khai khoảng 6.000 chuyến bay UAV trong thời gian thử nghiệm, phấn đấu tỷ lệ chuyến bay an toàn đạt trên 99%. Hoạt động sandbox được triển khai tại một số khu vực sản xuất nông nghiệp và y tế trọng điểm của tỉnh. Cụ thể, trong lĩnh vực nông nghiệp, các địa điểm thử nghiệm bao gồm vùng trồng chè tại xã Sính Phình, vùng cà phê ở Mường Ảng, vùng mắc ca tại Tuần Giáo và khu vực canh tác lúa ở Thanh Nưa. Trong lĩnh vực y tế, tỉnh sẽ thiết lập mạng lưới vận chuyển khẩn cấp bằng UAV kết nối Trung tâm Y tế Mường Ảng với các trạm y tế xã Nà Tấu và các điểm trạm y tế Mường Đăng, Ngối Cáy, Ảng Tở để vận chuyển thuốc, vật tư y tế và mẫu bệnh phẩm, góp phần nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ y tế cho người dân.

ẢNH: THANH DUY

Tại những sườn dốc của Điện Biên, nơi máy móc thông thường phải "bó tay" thì việc sử dụng những chiếc UAV/drone mang ý nghĩa an sinh và kinh tế đặc biệt. Những chuyến hàng cứu trợ hay vật tư y tế khẩn cấp thay vì phải mất nhiều giờ băng rừng, lội suối, nay có thể tiếp cận mục tiêu chỉ trong vòng vài mươi phút. Quan trọng hơn, đây là lần đầu tiên một "phòng thí nghiệm pháp lý" (sandbox) được thiết lập riêng cho không gian tầm thấp, cho phép thử nghiệm các cơ chế quản lý bay linh hoạt, vừa đảm bảo an ninh quốc phòng, vừa tối ưu hóa hiệu quả thương mại.

Theo ước tính, chỉ riêng ngành hàng không tầm thấp trên thế giới được định giá dự kiến đạt khoảng 700 tỉ USD vào năm 2035. Tại VN, tiềm năng của kinh tế tầm thấp được đánh giá có thể đạt 10 tỉ USD. Với các lợi thế về địa chính trị, chính sách khuyến khích đổi mới sáng tạo, lực lượng lao động trẻ và năng động, VN đang đứng trước cơ hội mới để trở thành trung tâm công nghiệp tầm thấp của khu vực và thế giới. Năm 2015, Liên minh Kinh tế tầm thấp tại VN đã ra đời với kỳ vọng nền kinh tế mới này sẽ thúc đẩy hàng nghìn doanh nghiệp (DN) phụ trợ, tạo 1 triệu việc làm chất lượng cao và mang về hàng chục tỉ USD cho VN trong 10 - 15 năm tới.

Ông Vũ Hoàng Liên, Chủ tịch Hiệp hội internet VN, nhận định nếu trước đây, nhiều quốc gia đều phát triển kinh tế đất liền, gần đây là kinh tế biển thì trong tương lai sẽ đến kinh tế vũ trụ và hàng không. Trong đó, kinh tế tầm thấp sẽ trở nên quan trọng. Tiềm năng của lĩnh vực này rất rộng lớn. Đầu tiên, đó là một ngành công nghệ mới thì sẽ bao gồm hoạt động nghiên cứu, sản xuất, thiết bị, giải pháp... Song song là các lĩnh vực kinh tế khác sẽ được ứng dụng sản phẩm, giải pháp từ công nghệ UAV. Một điểm đặc trưng của các thiết bị UAV là dựa vào kết nối internet vạn vật (IoT). Nhờ phát triển băng thông rộng của 5G, các thiết bị này có thể hoạt động chính xác theo thời gian thực để vận chuyển hàng hóa, cứu thương hay giám sát... Với cơ chế sandbox tại Điện Biên, VN đang có cơ hội phát triển kinh tế tầm thấp không thua bất kỳ quốc gia nào vì có cùng xuất phát điểm, từ đó sẽ tạo động lực mới cho tăng trưởng kinh tế cao của đất nước.

Ứng dụng UAV giảm 40% chi phí vận chuyển, thu nhập người dân gia tăng

Tại Hội nghị Xúc tiến đầu tư tỉnh Điện Biên năm 2026 diễn ra hồi tháng 5, Chủ tịch Liên minh Kinh tế tầm thấp VN (LEAP), Tổng giám đốc Tập đoàn FPT Nguyễn Văn Khoa cho biết, FPT và Trường Thịnh Drone đã thử nghiệm ứng dụng UAV trong nông nghiệp tại Điện Biên. Việc ứng dụng UAV có thể rút ngắn thời gian phun thuốc từ 4 giờ xuống 10 phút/ha, tăng năng suất gieo hạt, rải phân lên 40 - 64 ha/ngày tại những khu vực con người khó tiếp cận. Cụ thể, theo mô phỏng của FPT trên diện tích hơn 51.000 ha với các cây trồng chủ lực như lúa, cà phê, mắc ca và trà Shan tuyết, việc ứng dụng UAV có thể giúp giảm 15 - 20% chi phí canh tác, tiết kiệm khoảng 62 triệu m3 nước mỗi năm, giảm 30% chi phí nhân công và giảm khoảng 40% chi phí logistics vận chuyển nông sản. Đồng thời, thu nhập người dân dự kiến tăng từ 9 - 18 triệu đồng/ha/năm, đóng góp thêm khoảng 2.630 tỉ đồng cho GRDP của tỉnh mỗi năm. Ông Khoa nhấn mạnh: "Nếu các công đoạn trong nông nghiệp được chuẩn hóa và công nghiệp hóa hơn, chúng ta mới có thể tăng sức cạnh tranh cho nông sản và cho người nông dân".

ẢNH: TTXVN

Vào giữa tháng 2 năm nay, Sở KH-CN TP.HCM phối hợp Tổng công ty Bưu điện VN (Vietnam Post) và CT UAV tổ chức lễ khai trương tuyến giao hàng vượt biển bằng UAV giữa xã Cần Giờ và phường Vũng Tàu (TP.HCM). Đây là tuyến bưu chính không người lái xuyên biển đầu tiên, được triển khai và cấp phép bay bởi Cục Tác chiến Bộ Tổng tham mưu QĐND VN. Trong chuyến bay khai trương, UAV mang theo kiện hàng 2 kg, thực hiện hành trình hơn 12 km mỗi chiều trong khoảng 15 phút. Theo tính toán của DN, thời gian toàn trình có thể giảm 80 - 90% so với vận chuyển đường bộ, tối ưu gấp 6 lần đường bộ và 3 lần đường thủy. Giai đoạn đầu, Vietnam Post ưu tiên bưu gửi nhỏ dưới 5 kg như hồ sơ, tài liệu, hàng thương mại điện tử. Khi chính thức khai thác, tuyến bay có thể đáp ứng khoảng 3.000 - 5.000 bưu gửi gói nhỏ dưới 2 kg mỗi ngày từ nội thành TP.HCM đến khu vực Vũng Tàu...

Trước đó, VN cũng đã ghi nhận sự bùng nổ của drone nông nghiệp (Agtech) tại ĐBSCL hay các ứng dụng trắc địa từ các DN nội địa. Năm 2019, dịch vụ bay ngắm cảnh Vịnh Hạ Long lần đầu tiên được triển khai. Tour trực thăng ngắm TP.HCM từ trên cao cũng đã được đưa vào hoạt động. Trong nông nghiệp, ngành đóng góp 12 - 14% GDP và sử dụng 40% lực lượng lao động, drone/UAV đang trở thành giải pháp then chốt cho tự động hóa phun thuốc, bón phân, giám sát sâu bệnh và đánh giá sinh trưởng. Ứng dụng drone có thể tạo ra bước nhảy vọt về tự động hóa khi một drone phun thuốc có thể xử lý 67 ha/ngày, trong khi lao động thủ công chỉ đạt khoảng 1 ha. Trong logistics, nơi thương mại điện tử VN dự báo đạt 63 tỉ USD vào năm 2030, drone đã được thử nghiệm giao hàng cứu trợ tại Thái Nguyên, Tuyên Quang, Bắc Ninh và giao hàng tự động tại khu logistics Lạng Sơn, giúp rút ngắn thời gian, giảm chi phí và khắc phục hạn chế địa hình...

Nhận diện kinh tế tầm thấp là một "kho báu" chưa được khai phá, Chính phủ đã liên tục hoàn thiện hành lang pháp lý, nổi bật là việc cập nhật các quy định về quản lý UAV và phương tiện bay siêu nhẹ, từng bước đơn giản hóa thủ tục cấp phép cho các mục đích dân dụng. Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị cũng đã nhấn mạnh vai trò của các DN nhà nước trong các lĩnh vực mới, mang tính chiến lược như kinh tế tầm thấp, công nghiệp hàng không vũ trụ... Sự chủ động nhập cuộc của các tập đoàn công nghệ lớn trong nước trong việc làm chủ công nghệ sản xuất UAV "Make in Vietnam", kết hợp với chiến lược xây dựng hạ tầng dữ liệu bản đồ số quốc gia chính là bệ phóng vững chắc để Chính phủ tự tin "nhấn nút" cho mô hình sandbox toàn diện đầu tiên này tại Điện Biên.

Động lực mới cho tăng trưởng của các địa phương

Chuyên gia kinh tế Trần Anh Tùng (Trường ĐH Kinh tế - Tài chính TP.HCM) phân tích: Kinh tế tầm thấp cần được hiểu là một lớp hạ tầng kinh tế mới nằm trong không gian bay thấp, thường gắn với UAV, drone logistics, phục vụ bay giám sát, lập bản đồ số, nông nghiệp chính xác, y tế khẩn cấp và về dài hạn là taxi bay hoặc phương tiện bay điện tầm ngắn. Điểm mới của mô hình này không nằm ở việc "có thêm máy bay không người lái", mà là mở thêm một tầng lưu thông bên trên mặt đất, nơi dữ liệu, hàng hóa nhẹ, vật tư y tế, nông sản giá trị cao và dịch vụ công có thể di chuyển nhanh hơn, rẻ hơn và ít phụ thuộc vào địa hình. Với VN, đây là vấn đề rất thực tế vì địa hình nhiều nơi bị chia cắt bởi núi, sông, biển đảo, đường bộ dài và chi phí logistics nội vùng cao.

ẢNH: SỸ ĐÔNG

Tiềm năng kinh tế tầm thấp của VN nằm ở chỗ giải được những bài toán mà hạ tầng truyền thống giải rất chậm hoặc rất tốn kém. Nếu một chuyến xe máy hoặc ô tô ở miền núi mất 60 - 90 phút để vận chuyển mẫu xét nghiệm, thuốc men hay vật tư nhẹ qua địa hình đèo dốc, UAV có thể rút xuống còn 15 - 25 phút trên một số tuyến ngắn. Với y tế khẩn cấp, tiết kiệm 30 - 60 phút không chỉ là tiết kiệm chi phí mà có thể là khác biệt giữa xử lý kịp thời và bỏ lỡ thời điểm điều trị. Với nông nghiệp, UAV phun thuốc, bón phân, gieo hạt và giám sát cây trồng giúp giảm lao động thủ công, giảm tiếp xúc hóa chất, đồng thời tăng độ chính xác. Nếu một UAV có thể phun thuốc

20 - 30 ha/ngày trong điều kiện phù hợp, trong khi lao động thủ công chỉ xử lý vài ha, thì năng suất dịch vụ nông nghiệp có thể tăng nhiều lần. Với logistics nông sản, UAV không thay xe tải lớn, nhưng có thể thay phần "last mile" ở địa bàn khó đi, nhất là hàng nhẹ, mẫu kiểm định, nông sản đặc sản, vật tư nhỏ hoặc đơn hàng thương mại điện tử vùng sâu.

Từ góc độ kinh tế địa phương, ông Trần Anh Tùng cho rằng kinh tế tầm thấp có thể tạo ra ba lớp giá trị. Lớp thứ nhất là tiết kiệm chi phí. Khi vận chuyển nhanh hơn, phun thuốc chính xác hơn, giám sát cây trồng sớm hơn, nông dân giảm hao hụt, giảm nhân công và giảm thiệt hại do sâu bệnh. Chỉ cần một vùng cây trồng 1.000 ha giảm tổn thất 3 - 5% nhờ giám sát sớm, với giá trị sản lượng 100 - 150 triệu đồng/ha/năm, giá trị bảo toàn đã có thể đạt 3 - 7,5 tỉ đồng/năm. Lớp thứ hai là mở thị trường. Khi logistics nhỏ lẻ được cải thiện, nông sản vùng cao có thể tham gia thương mại điện tử tốt hơn, nhất là các sản phẩm đặc sản cần giao nhanh, truy xuất nguồn gốc và kiểm định chất lượng. Lớp thứ ba là dữ liệu. UAV không chỉ chở hàng mà còn tạo bản đồ số, dữ liệu cây trồng, dữ liệu địa hình, dữ liệu rủi ro thiên tai. Đây là tài sản nền tảng để địa phương quản trị nông nghiệp, đất đai, giao thông và phòng chống thiên tai tốt hơn.

Tiềm năng và cơ hội là rất lớn, song vị chuyên gia kinh tế này lưu ý kinh tế tầm thấp không thể phát triển theo kiểu mỗi tỉnh mua vài chục UAV rồi gọi là chuyển đổi số. Muốn thành ngành kinh tế thật, cần đủ bốn điều kiện là: hành lang pháp lý bay thấp, hạ tầng điều phối không lưu cấp địa phương, DN vận hành chuyên nghiệp, và mô hình doanh thu rõ ràng. "Nhìn rộng hơn, kinh tế tầm thấp có thể trở thành một "đường băng tăng trưởng" mới cho các địa phương nếu được gắn với bài toán thật của từng vùng. Cụ thể, với ĐBSCL, UAV có thể phục vụ phun thuốc lúa, quan trắc xâm nhập mặn, giám sát đê bao, giao hàng y tế mùa ngập và hỗ trợ thủy sản. Với duyên hải miền Trung, mô hình này có thể hỗ trợ cứu hộ sau bão, kiểm tra lưới điện, cảng cá, khu nuôi trồng thủy sản và vận chuyển hàng thiết yếu đến vùng bị chia cắt…", ông Trần Anh Tùng gợi ý.