Vòng xoáy đường cùng sinh kế, người bán vé số dạo gánh bao nhiêu rủi ro?

Dương Quỳnh Trang- Duongtrang.bc@gmail.com

23/10/2026 09:36 GMT+7

Theo số liệu trong văn bản trả lời cử tri ngày 16.7.2026 của Bộ Tài chính, mức chiết khấu thực tế của người bán vé số dạo vào khoảng 10 - 11% trên mệnh giá vé 10.000 đồng, tương đương 1.000 - 1.100 đồng mỗi tờ.

Trong chuỗi phân phối vé số, người bán dạo là lực lượng trực tiếp đưa vé đến tay người mua, nhưng lại thường ở vị thế yếu nhất khi phát sinh tranh chấp. Vé bán không hết, tiền vé chưa thanh toán, vé bị mất hoặc hư hỏng đều có thể khiến người bán mất đi khoản thu nhập vốn đã ít ỏi, thậm chí trở thành "con nợ" bất đắc dĩ.

Ngoài ra, việc mua bán không có chứng từ giao nhận, khó trả vé tồn, thu nhập bấp bênh và thiếu đầu mối khiếu nại là những bất lợi mà người bán vé số dạo phải đối mặt.

Trao đổi với PV Thanh Niên, luật sư Nguyễn Đình Thế, Đoàn luật sư TP.HCM cho biết, theo Thông tư 75/2013/TT-BTC của Bộ Tài chính, người bán vé số dạo không thuộc nhóm "đại lý xổ số" theo định nghĩa của pháp luật chuyên ngành. Họ thường nhận vé từ các đại lý qua nhiều tầng phân phối, trong khi quan hệ giao nhận và thanh toán giữa hai bên phần lớn được xác lập bằng thỏa thuận miệng.

Theo điều 119 bộ luật Dân sự năm 2015, giao dịch dân sự có thể được xác lập bằng lời nói, bằng văn bản hoặc bằng hành vi cụ thể. Vì vậy, thỏa thuận miệng không đương nhiên vô hiệu về hình thức.

Tuy nhiên, khi xảy ra tranh chấp về số lượng vé đã nhận, số vé trả lại, tiền phải thanh toán hay mức chiết khấu, người bán dạo có thể gặp bất lợi vì không có phiếu giao nhận hoặc sổ đối soát để chứng minh.

Một điểm nghẽn khác là việc xác định bản chất giao dịch và thời điểm chuyển giao rủi ro. Nếu quan hệ được xác định là mua bán tài sản, điều 441 bộ luật Dân sự năm 2015 quy định về thời điểm chịu rủi ro đối với tài sản mua bán, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.

Trong khi đó, nếu người bán chỉ nhận vé để tiêu thụ và hưởng hoa hồng, trách nhiệm đối với vé chưa bán hết cần được xem xét theo thỏa thuận và bản chất quan hệ giữa các bên.

Luật sư cho rằng thực tế có tình trạng đại lý yêu cầu người bán tự chịu rủi ro khi vé ế, nhưng đồng thời vẫn kiểm soát số lượng vé giao, mức chiết khấu và việc có được trả vé hay không. Sự mất cân đối giữa quyền quyết định và trách nhiệm gánh chịu rủi ro khiến người bán dạo dễ rơi vào thế bất lợi.

"Với biên lợi nhuận mỏng như vậy, chỉ cần ế khoảng 10 - 15 vé trong một ngày mưa bão là toàn bộ tiền công cả ngày bị xóa sạch, thậm chí lẹm vào vốn và biến họ thành "con nợ" ngay", luật sư nêu ví dụ.

Còn đối với vé bị mất hoặc hư hỏng, do giá trị vé số gắn liền với tờ vé vật lý nguyên vẹn nên người nắm giữ vé mà không có chứng từ giao nhận thường phải tự gánh chịu thiệt hại

Theo luật sư Thế, pháp luật hiện hành đã quy định về hợp đồng đại lý xổ số, giao nhận và trả vé không tiêu thụ hết. Tuy nhiên, các quy định này chủ yếu điều chỉnh quan hệ giữa công ty xổ số kiến thiết và đại lý có hợp đồng trực tiếp, chưa tạo được cơ chế bảo vệ đồng đều cho người bán ở cuối chuỗi phân phối.

Việc các đại lý truyền áp lực tiêu thụ xuống những tầng thấp hơn có thể khiến người bán dạo phải gánh phần rủi ro lớn dù khả năng thương lượng hạn chế.

Để khắc phục bất cập, luật sư Thế đề xuất chuẩn hóa chứng từ giao nhận và đối soát vé; phân bổ rủi ro vé ế và mức sàn chiết khấu; xây dựng quy chế giao nhận, gắn trách nhiệm theo chuỗi cung ứng đối với đại lý, doanh nghiệp xổ số và cơ quan quản lý và thiết kế cơ chế giải quyết các tranh chấp.

Nụ cười chua chát của người bán vé số dạo: 'Bán vé số làm ghét nhiều người'

Bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội cho người bán vé số dạo

Ngoài tranh chấp vé ế, vé tồn, luật sư Nguyễn Đình Thế cho rằng người bán vé số dạo còn đối diện khoảng trống về bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội và khả năng tiếp cận trợ giúp pháp lý. Dù nhiều chính sách an sinh đã được thiết lập, không phải ai cũng đủ điều kiện thụ hưởng hoặc biết cách làm thủ tục, đặc biệt với lao động di cư sống bằng thu nhập bấp bênh.

Ngoài ra, khi quyền lợi bị xâm phạm, người bán vé số dạo có thể đối mặt với tranh chấp dân sự về tiền vé, vé tồn, bồi thường vé mất hoặc rách; phản ánh vi phạm hành chính của đại lý; hoặc tố giác hành vi có dấu hiệu tội phạm như đe dọa, lừa đảo, chiếm đoạt tài sản.

Vì vậy, luật sư kiến nghị thiết lập đầu mối tiếp nhận phản ánh công khai, phối hợp giữa công ty xổ số và chính quyền cơ sở; cho phép ghi nhận phản ánh bằng lời nói, tin nhắn hoặc hình ảnh, đồng thời hỗ trợ phân loại vụ việc và chuyển đúng cơ quan có thẩm quyền.

Một số giải pháp khác được luật sư Thế đưa ra bao gồm phát triển tổ chức đại diện cho người bán vé số dạo, tổ chức trợ giúp pháp lý lưu động tại điểm giao nhận vé và khu nhà trọ; bảo mật danh tính người phản ánh, ngăn hành vi trả đũa; phát thẻ thông tin bỏ túi ghi những quyền cơ bản và số điện thoại cần thiết...

Liên quan vấn đề bổ sung cơ chế hỗ trợ người bán vé số dạo, trao đổi với PV Thanh Niên, PGS-TS Cao Vũ Minh, Trường đại học Kinh tế - Luật TP.HCM, các công ty xổ số đạt doanh thu hàng chục ngàn tỉ đồng mỗi năm, trong đó phần lớn lượng vé số đến tay người mua là nhờ đội ngũ bán dạo. Họ là người đóng góp chính cho doanh thu ngành xổ số.

Tuy nhiên, đa số họ là người cao tuổi, người khuyết tật, không có khoản tài chính dự phòng khi gặp sự cố. Ngoài ra, nguy cơ nguy cơ tai nạn giao thông, bị cướp giật vé số, bệnh tật... là hoàn toàn hiện hữu.

Vì vậy, việc bổ sung cơ chế hỗ trợ bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội tự nguyện hoặc hỗ trợ khi gặp tai nạn theo hướng dành riêng cho người bán vé số dạo trở nên rất cần thiết.

Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào ngân sách nhà nước, theo PGS-TS Cao Vũ Minh, cơ chế dành riêng cho người bán vé số dạo có thể áp dụng mô hình cùng chia sẻ trách nhiệm, cụ thể:

Thứ nhất, trích lợi nhuận xổ số lập quỹ an sinh. Theo đó, pháp luật có thể quy định công ty xổ số kiến thiết trích một tỷ lệ % nhất định từ lợi nhuận hoặc từ doanh thu bán vé để thành lập "Quỹ an sinh xổ số". Quỹ này sẽ hỗ trợ trực tiếp tiền mua bảo hiểm y tế và đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện cho người bán vé số dạo.

Thứ hai, thiết kế gói bảo hiểm tai nạn thương tật, rủi ro đường phố ngắn hạn hoặc theo năm với chi phí thấp (được Quỹ an sinh xổ số hoặc đại lý tài trợ). Gói bảo hiểm này giúp người bán vé số dạo được chi trả viện phí, trợ cấp mất thu nhập tạm thời khi gặp sự cố giao thông hay cướp giật trong lúc đi bán.

Thứ ba, địa phương phối hợp với các đại lý xổ số kiến thiết lập danh sách, cấp thẻ nhận diện cho người bán vé số dạo trên địa bàn. Thẻ này dùng để xác nhận đối tượng thụ hưởng các gói hỗ trợ bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội và các đợt trợ cấp an sinh mùa cao điểm (tết, thiên tai, dịch bệnh).

Theo PGS-TS Cao Vũ Minh, hiện nay các chính sách an sinh xã hội hiện hành mới dừng ở mức hỗ trợ thụ động (trợ cấp xã hội cho đối tượng yếu thế đặc thù hoặc giảm một phần kinh phí bảo hiểm tự nguyện).

Để đáp ứng trọn vẹn nhu cầu bảo vệ sức khỏe và thu nhập bền vững cho người bán vé số dạo, cần có chính sách đặc thù gắn kết trách nhiệm của ngành xổ số với mạng lưới an sinh của người lao động trực tiếp.