Vụ nam sinh đánh cô giáo: An toàn của thầy trò là trách nhiệm của nhà trường

Sự việc xảy ra sáng 19.10 ở Trường THPT Mạc Đĩnh Chi (Hà Nội). Theo thông tin ban đầu, em học sinh 17 tuổi cùng vài bạn phải đứng phía trên lớp vì chưa làm bài tập về nhà, sau đó nam sinh này đánh cô giáo. Cô bị gãy xương cánh mũi, tổn hại sức khỏe 12%. Nam sinh bị khởi tố và tạm giam. Bạo lực với thầy cô là điều không thể chấp nhận, dù trước đó đã có chuyện gì.

ẢNH: CHỤP MÀN HÌNH

Đã có nhiều quan điểm về vụ việc, trong bài này, tôi muốn nêu một khía cạnh khác: Hình ảnh mấy học sinh đỡ lấy cô nói lên một điều mà các cuộc tranh luận mấy ngày qua dễ bỏ qua: Trước một học trò mất kiểm soát, người thầy không thể đứng một mình.

Đồng nghiệp của tôi, họ từng bị học trò, từ tiểu học đến THPT xúc phạm, và có những trường hợp phụ huynh cũng tham gia gây sức ép lên giáo viên. Những chuyện ấy đều đã được giải quyết bằng sự điềm tĩnh và lòng vị tha của người thầy, cùng sự chung sức của cả tập thể giáo dục. Không chuyện nào được giải quyết bởi một giáo viên đơn độc.

Giáo viên hiện nay đang chịu rất nhiều áp lực

Giáo viên hiện nay đang chịu rất nhiều áp lực và bị ràng buộc từ rất nhiều phía. Trong bối cảnh này, giáo viên cần thêm công cụ mới, có hướng dẫn cụ thể, được hình thành những năng lực mới, và được phối hợp thật sự với phụ huynh. Những công cụ ấy không cần phải là roi vọt.

Với học sinh của mình, tôi luôn nhắc nhở, phê bình riêng, hoặc theo nhóm những em cùng tham gia một hành vi, rồi hướng dẫn các em sửa chữa. Tôi chưa bao giờ nêu tên một học sinh trước lớp, nhưng vẫn nêu hành vi để cả lớp có bài học chung. Và ngay khi một em từng vi phạm có chút tiến bộ, tôi khen em trước lớp để em có đà đi tiếp. Những việc nhỏ ấy cùng một tinh thần: Hành vi sai thì phải sửa, còn con người thì vẫn được giữ phẩm giá.

ẢNH: CHỤP MÀN HÌNH

Hình phạt và giáo dục có thể đi cùng nhau

Với nam sinh đánh cô giáo, pháp luật chắc chắn phải được thực thi. Nhưng cơ hội được học tập và được hỗ trợ của em cũng không thể bị cắt bỏ.

Luật Tư pháp người chưa thành niên, có hiệu lực từ đầu năm nay, đã đưa vào nhóm biện pháp xử lý chuyển hướng với những điều kiện chặt chẽ, trong đó có xin lỗi bị hại, bồi thường thiệt hại, tham gia chương trình học tập, dạy nghề, hay được hỗ trợ tâm lý. Áp dụng thế nào cho từng trường hợp là thẩm quyền của cơ quan tố tụng nhưng tinh thần là trách nhiệm pháp lý và cơ hội giáo dục có thể đi song hành.

Ở New Zealand, từ đạo luật năm 1989 (nay mang tên Oranga Tamariki), người chưa thành niên phạm tội có thể được đưa vào một cuộc họp nhóm gia đình (family group conference). Ngồi cùng em có gia đình, bị hại và người hỗ trợ của họ, cảnh sát, luật sư, nhân viên xã hội, có khi cả thầy cô. Em nghe bị hại nói về những gì mình đã gây ra, rồi cả nhóm cùng lập một kế hoạch có giá trị pháp lý: nhận trách nhiệm, sửa chữa tổn hại, được hỗ trợ với những vấn đề như điều hòa cơn giận, và có mục tiêu học tập, việc làm cho tương lai. Đó là tinh thần của công lý phục hồi (restorative justice): Người gây hại phải đối diện với tổn thương thật mà mình đã gây ra, còn người bị hại được lắng nghe và được bù đắp.

Mặt khác, tìm hiểu nguyên nhân là để phòng ngừa chứ không phải để giảm nhẹ lỗi. Em học sinh phải chịu trách nhiệm đầy đủ trước pháp luật về hành vi của mình, và đối diện với hậu quả cũng là một phần của giáo dục. Nhưng nếu câu chuyện chỉ dừng ở hồ sơ hình sự của một học sinh, các trường học sẽ vẫn như  câu chuyện diễn ra sáng 19.10: Người thầy đứng một mình trên bục giảng, và những người kịp đứng ra bảo vệ thầy cô chỉ là mấy học trò.

Từ vụ nam sinh đánh cô giáo: Người thầy không thể đứng một mình trên bục giảng

Khi bạo lực xảy ra ngay trong lớp, người thầy cần biết chính xác mình phải làm gì thay vì xoay xở bằng phản xạ. Việc đầu tiên là giữ an toàn cho mình và các học sinh khác: tạo khoảng cách với người đang mất kiểm soát, không đối đầu kiểu trả đũa, và gọi hỗ trợ ngay. 

Muốn vậy, mỗi lớp học phải có một cách báo động đơn giản mà ai cũng biết, và phải có người đến kịp: bảo vệ, giáo viên lớp bên, cán bộ tham vấn, ban giám hiệu… Những phản xạ ấy cần được tập dượt định kỳ như diễn tập phòng cháy, đi cùng năng lực nhận ra dấu hiệu một học sinh sắp mất kiểm soát và hạ nhiệt tình huống trước khi quá muộn.

Trách nhiệm tổ chức những điều ấy thuộc về nhà trường, không thể phó mặc cho giáo viên đứng lớp. Nghị định 80/2017 của Chính phủ đã yêu cầu nhà trường có kế hoạch phòng, chống bạo lực học đường, công khai kênh tiếp nhận thông tin và hỗ trợ kịp thời người bị bạo lực. Kế hoạch ấy cần đi xuống tới từng lớp học. Quy trình xử lý phải được công bố cho học sinh và phụ huynh ngay từ đầu năm. Tổ tham vấn tâm lý phải có quy trình làm việc trong những trường hợp này. Kênh phối hợp với gia đình phải đủ nhanh để can thiệp từ những dấu hiệu đầu tiên.

Ở tầng chính sách, khoảng trống giữa bản tự kiểm điểm và quyết định khởi tố cần được lấp đầy bằng những biện pháp vừa mang tính giáo dục, vừa đủ sức cảnh báo cho những vi phạm nghiêm trọng. Đó có thể là tạm tách học sinh khỏi lớp kèm can thiệp tâm lý, một cam kết có giám sát giữa nhà trường và gia đình, hay đối thoại theo tinh thần Công lý phục hồi với sự có mặt của người bị hại.

Sau sự cố, cần có phương thức bảo vệ an toàn và chăm lo cho từng người. Người bị hại cần được chăm sóc y tế, hỗ trợ tâm lý, hỗ trợ pháp lý, và cần thấy nhà trường đứng cùng mình trước dư luận. Luật Nhà giáo có hiệu lực từ đầu năm nay đã ghi rõ nhà giáo được tôn trọng, bảo vệ uy tín, danh dự, nhân phẩm. Những học sinh đã chứng kiến cần được hỗ trợ để ổn định tâm lý. Các em cũng cần được bảo vệ khỏi những bình phẩm ác ý xuất phát từ đoạn clip quay lớp học của mình bị chia sẻ.