Xe tăng PT-76: Sát cánh cùng Trường Sa từ năm 1980

Mai Thanh Hải- thanhhai2006@gmail.com

26/09/2026 07:33 GMT+7

Từ giữa những năm 80, cùng với xe tăng T-34, Bộ Quốc phòng đã đưa nhiều xe tăng bơi nước PT-76 ra phòng thủ các đảo thuộc quần đảo Trường Sa

Trầy trật đưa xe tăng ra đảo

Từ năm 1961 đến 1975, Liên Xô (cũ) viện trợ cho Việt Nam khoảng 200 chiếc xe tăng bơi nước PT-76 (trong đó có 10 tăng bơi nước cải tiến PT-76B).

Giai đoạn 1979 - 1990, số xe tăng bơi nước PT-76 được Liên Xô chuyển sang Việt Nam là 140 chiếc (1979: 91 chiếc, 1980: 5 chiếc, 1981 - 1985: 44 chiếc). Ngoài ra, còn có thêm 95 chiếc xe tăng bơi nước PT-76B được viện trợ năm 1979.

Giai đoạn 1975 - 1978, Bộ Quốc phòng thành lập Lữ đoàn Hải quân đánh bộ 126 (từ năm 2002 đổi phiên hiệu thành 101 và hiện nay là Lữ đoàn 101 thuộc Vùng 4 Hải quân) và Lữ đoàn Hải quân đánh bộ 147 (nay thuộc Vùng 1 Hải quân).

Xe tăng PT-76: Sát cánh cùng Trường Sa từ năm 1980- Ảnh 1. — Đại tá Nguyễn Đức Dinh (Phó chính ủy Binh chủng Tăng thiết giáp) động viên kíp xe tăng PT-76 của Vùng 4 Hải quân thực hành bắn kiểm tra tại đảo Sinh Tồn, Trường Sa, năm 2017

Xe tăng PT-76: Sát cánh cùng Trường Sa từ năm 1980- Ảnh 2. — Xe tăng bơi PT-76 đột phá, dẫn hải quân đánh bộ tiến công mục tiêu, trong diễn tập binh chủng hợp thành

Biên chế của 2 Lữ đoàn Hải quân đánh bộ này, ngoài các thành phần chính như bộ binh, pháo mặt đất, pháo phòng không, thông tin, trinh sát… còn có 1 tiểu đoàn xe thiết giáp chở quân BTR-60PB và 1 tiểu đoàn xe tăng bơi nước PT-76B.

Đặc biệt, từ năm 1980 đến 1987, Quân chủng Hải quân đã nhận hơn 60 xe tăng thiết giáp từ Quân khu 1, Quân khu 3, Quân khu 4, Binh chủng Tăng thiết giáp… đưa ra phòng thủ ở các đảo thuộc quần đảo Trường Sa và Bạch Long Vĩ.

Xe tăng PT-76: Sát cánh cùng Trường Sa từ năm 1980- Ảnh 3. — Xe tăng bơi PT-76B của Vùng 1 Hải quân huấn luyện bơi trên biển

Sau trận chiến đấu bảo vệ vùng biển Gạc Ma, Cô Linh, Len Đao ở Trường Sa (14.3.1988), một số xe tăng thiết giáp ở các tiểu đoàn tăng thiết giáp độc lập trực thuộc các sư đoàn bộ binh, tiếp tục được đưa ra phòng thủ các đảo Trường Sa.

Đại tá Nguyễn Trung Cang (nguyên Phó lữ đoàn trưởng - Tham mưu trưởng Lữ đoàn 146 phòng thủ Trường Sa, Vùng 4 Hải quân) cho biết: từ cuối tháng 3.1988, các đảo cấp 1 ở Trường Sa được tăng cường thêm 1 tiểu đoàn pháo phòng không, 1 đại đội bộ binh và 1 đại đội xe tăng. Ban chỉ huy của các đảo này cũng được bổ sung thêm 2 cấp phó phụ trách pháo phòng không và xe tăng.

Xe tăng PT-76: Sát cánh cùng Trường Sa từ năm 1980- Ảnh 4. — Đại tướng Lê Đức Anh (áo sẫm, thứ 4 từ phải sang) kiểm tra xe tăng bơi PT-76B số hiệu 031 phòng thủ đảo Phan Vinh, tháng 5.1988

"Các đảo cấp 2 và một số đảo khác thì được tăng cường 1 trung đội 3 chiếc xe tăng bơi nước PT-76. Hồi tháng 4 - 5.1988 vào Vùng 4 Hải quân, đến đâu cũng thấy xe tăng bơi nước lổm nhổm chờ xuống tàu ra đảo. Chúng tôi rất băn khoăn: đảo bé tí, đường đi lối lại chả đủ. Xe tăng thì vừa to vừa nhiều khí tài điện tử, hơi mặn bám mấy hôm là hỏng hết. Thế nhưng cấp trên cương quyết: phải đưa hết ra để có hỏa lực cơ động đánh địch đổ bộ", đại tá Nguyễn Trung Cang kể.

Xe tăng PT-76: Sát cánh cùng Trường Sa từ năm 1980- Ảnh 5. — Xe tăng bơi nước PT-76B của Quân chủng Hải quân tại căn cứ quân sự Cam Ranh, năm 2015

Thậm chí, cuối năm 1990, bộ đội Trung đoàn công binh 83 mới đang chuẩn bị thi công mở luồng đảo Đá Lớn, Tư lệnh Hải quân Giáp Văn Cương đã điều 2 tàu vận tải quân sự LCU chở 2 xe tăng bơi PT-76B ra neo trực bảo vệ đảo.

Cuối năm sóng to gió lớn, tàu suýt hất các xe tăng xuống biển. Thiếu tá Nguyễn Văn Duyết (Tham mưu trưởng Lữ đoàn 955) chỉ huy biên đội tàu, phải năn nỉ bộ đội công binh thông luồng vào hồ nước trong đảo Đá Lớn, để các tàu chở xe tăng PT-76B vào trú.

Xe tăng PT-76: Sát cánh cùng Trường Sa từ năm 1980- Ảnh 6. — Xích sắt xe tăng bơi sau khi được gỡ tháp pháo làm công sự tháp tăng, trên đảo Sinh Tồn, năm 2008

Dãi dầu muối biển

Thiếu tướng - Anh hùng lực lượng vũ trang Hoàng Kiền, nguyên Tư lệnh Binh chủng Công binh nhớ lại thời điểm 1990 là Trung đoàn trưởng Trung đoàn 83 Công binh Hải quân (nay là Lữ đoàn 83 thuộc Quân chủng Hải quân): "Sau sự kiện 14.3.1988, chúng ta ào ạt đưa vũ khí lớn ra Trường Sa. Xe pháo, súng đạn ngổn ngang, sắt thép, tôn, tấm lợp hư hỏng bề bộn. Bộ đội tự quây vườn tăng gia, rất nhem nhuốc. Trên đảo, nhìn đâu cũng lộn xộn, rất khó khăn khi xảy ra chiến đấu".

Xe tăng PT-76: Sát cánh cùng Trường Sa từ năm 1980- Ảnh 7. — Cán bộ, chiến sĩ ngành kỹ thuật tăng thiết giáp sửa chữa xe tăng bơi phòng thủ đảo Trường Sa

Do nắm chắc thực trạng, nên khi họp với lãnh đạo Bộ Quốc phòng đầu năm 1991, Trung đoàn trưởng Hoàng Kiền nói thẳng những bất cập trên đảo và thẳng thắn: "Các xe tăng đưa ra đảo bị nước mặn phá hủy, không hoạt động được. Diện tích đảo rất chật hẹp, xe tăng không cơ động được"; và đề xuất: "Các đảo cấp 1, chỉ để lại mỗi đảo 2 chiếc xe tăng, giấu trong công sự, sẵn sàng cơ động khi chiến sự xảy ra. Còn lại tháo bỏ bánh xích, đưa tháp pháo vào công sự làm ụ pháo"…

Xe tăng PT-76: Sát cánh cùng Trường Sa từ năm 1980- Ảnh 8. — Đoàn văn nghệ sĩ, báo chí ra công tác tại đảo Trường Sa, chụp hình lưu niệm bên xe tăng bơi PT-76 được đưa ra phòng thủ đảo, tháng 5.1988

Nghe xong, trung tướng - Phó tổng tham mưu trưởng Nguyễn Chơn (sau là thượng tướng - Thứ trưởng Bộ Quốc phòng) hỏi lại: "Đồng chí hiểu thế nào về xe tăng?". Ông Kiền đáp: "Xe tăng là lực lượng đột kích của lục quân, dùng trong tiến công là chủ yếu, có phòng ngự nhưng để sẵn sàng phản kích. Đảo của ta hẹp, xe tăng không có điều kiện cơ động. Nếu bố trí tại chỗ cũng như khẩu pháo thôi".

Xe tăng PT-76: Sát cánh cùng Trường Sa từ năm 1980- Ảnh 9. — Xe tăng bơi PT-76B của Lữ đoàn Hải quân đánh bộ 101 (Vùng 4 Hải quân) diễn tập đổ bộ

Tuy nhiên, tại cuộc họp này, đại tá Ngô Văn Ny, Phó tư lệnh - Tham mưu trưởng Binh chủng Tăng - Thiết giáp (năm 1992, ông Ny được phong hàm thiếu tướng) phản đối: "Xe tăng nặng như vậy, sao đẩy ra khỏi vị trí được? Tháp pháo nặng gần chục tấn, phải có cẩu chuyên dùng mới cẩu lắp được. Đố trung đoàn trưởng 83 làm được đấy?". Ông Kiền tranh luận rất hăng và quyết tâm: "Người Ai Cập cổ đại làm được Kim tự tháp, thì tôi làm được công sự tháp tăng".

Xe tăng PT-76: Sát cánh cùng Trường Sa từ năm 1980- Ảnh 10. — Phần thân của xe tăng bơi nước sau khi được gỡ tháp pháo, trên đảo Trường Sa Đông, năm 2008

Trung tướng Nguyễn Chơn gật gù: "Tôi sang Liên Xô xem diễn tập ở vùng Viễn Đông, thấy họ cũng làm công sự tháp tăng"; và kết luận: Hải quân thử nghiệm cẩu lắp tháp pháo xe tăng, sau đó thí điểm ở Trường Sa. Nếu thành công sẽ giữ lại 2 xe tăng ở mỗi đảo lớn, còn lại loại khỏi biên chế, chuyển làm công sự tháp tăng.

Chuyển thành công sự tháp tăng

Nhận nhiệm vụ từ Tư lệnh Hải quân Giáp Văn Cương, Trung đoàn trưởng Hoàng Kiền tổ chức hội nghị cán bộ bàn việc làm công sự tháp tăng. Sau khi bàn bạc kỹ các phương án, trung đoàn nhất trí dùng biện pháp "pa lăng xích".

Xe tăng PT-76: Sát cánh cùng Trường Sa từ năm 1980- Ảnh 11. — Hệ thống "pa lăng xích" cẩu tháp pháo xe tăng làm công sự tháp tăng, trên đảo Trường Sa, năm 1992

"Ban kỹ thuật đảm nhiệm thiết kế sản xuất pa lăng. Trạm sửa chữa tập trung sản xuất khung giá nâng và chọn mua lắp ráp thử tải pa lăng", thiếu tướng Kiền kể và nhớ lại: "Chúng tôi mang pa lăng xích vào Lữ đoàn Hải quân đánh bộ 126 để thử tải. Anh em tháo bu lông, cẩu tháp pháo xe tăng hạ xuống đất rồi lắp lại nhẹ nhàng. Ai cũng vỗ tay hoan hô. Riêng cán bộ của Binh chủng Tăng thiết giáp vẫn lắc đầu: Địa hình ngoài đảo phức tạp, phải có cần cẩu chuyên dùng"…

Xe tăng PT-76: Sát cánh cùng Trường Sa từ năm 1980- Ảnh 12. — Tư lệnh Hải quân Mai Xuân Vĩnh (thứ 2 từ phải qua) kiểm tra xe tăng PT-76B trên đảo Trường Sa

Công sự tháp tăng đầu tiên được xây dựng ở đảo Trường Sa lớn, chỉ trong 1 tháng. Tháng 12.1993, Chuẩn đô đốc Mai Xuân Vĩnh, Tư lệnh Hải quân đi nghiệm thu công trình chiến đấu trên toàn quần đảo. Tại đảo Trường Sa, bộ đội tổ chức bắn nghiệm thu công sự tháp tăng PT-76. Kết quả 9 phát bắn liên tục đều trúng mục tiêu, bu lông bảo đảm độ bền, pháo không bị giật như trên xe tăng.

Xe tăng PT-76: Sát cánh cùng Trường Sa từ năm 1980- Ảnh 13. — Tháp pháo xe tăng PT-76B số hiệu 113 chuyển thành công sự tháp tăng phòng thủ đảo Trường Sa

Xe tăng PT-76: Sát cánh cùng Trường Sa từ năm 1980- Ảnh 14. — Phó đô đốc Nguyễn An Phong (đứng giữa, hàng đầu) kiểm tra xe tăng bơi nước PT-76B tại Tiểu đoàn 1047, Lữ đoàn Hải quân đánh bộ 147 (Vùng 1 Hải quân), tháng 11.2025

Từ kết quả này, Bộ Tổng Tham mưu chuyển hàng loạt xe tăng T-34, PT-76 sang làm công sự tháp tăng trên quần đảo Trường Sa và đảo Bạch Long Vĩ. (còn tiếp)

Từ 2017, Việt Nam đã thiết kế thiết bị ngắm bắn quang điện tử cho PT-76

Xe tăng bơi nước PT-76 nguyên bản chỉ được trang bị kính ngắm ban ngày, khiến hiệu quả tác chiến của vũ khí bị giảm khi hoạt động đêm tối.

Để nâng cao hiệu quả chiến đấu cho xe tăng PT-76, việc bổ sung khí tài ngắm bắn ban đêm có tầm hoạt động trên 1.000 m (nhưng không gây ảnh hưởng đến kết cấu khác và thao tác của kíp xe) là yêu cầu cấp thiết.

Xe tăng PT-76: Sát cánh cùng Trường Sa từ năm 1980- Ảnh 15. — Xe tăng bơi PT-76 gắn thiết bị DNS-PT-76 bắn thử nghiệm trên thao trường

Từ đòi hỏi trên, nhóm thiết kế sản phẩm thuộc bộ môn Khí tài quang học (Học viện Kỹ thuật quân sự) đã áp dụng giải pháp quang truyền hình để thiết kế, chế tạo thiết bị ngắm bắn cho cả pháo và súng máy trên xe tăng PT-76.

Thiết bị mang tên DNS-PT-76, có thể quan sát cả ngày lẫn đêm. Hình ảnh sẽ được đưa qua màn hình vào xe, với các thước ngắm cho từng loại đạn và cự ly khác nhau, để trắc thủ theo dõi và ngắm bắn.

Thiết bị DNS-PT-76 gồm khối ống kính, khối điều khiển và hiển thị. 2 khối đều sử dụng nguồn điện trên xe và kết nối với nhau bằng cáp chuyên dụng.

Khối ống kính bố trí bên ngoài tháp xe, đặt trên bệ quay tầm - hướng có gắn mô tơ điều khiển, gồm: Ống kính ngắm đêm (khẩu độ lớn làm việc theo nguyên lý khuếch đại ánh sáng yếu thế hệ 3 hoặc 2+) và ống kính ngắm ngày.

Hình ảnh mục tiêu được ống kính thu nhận rồi truyền vào bên trong tháp pháo, hiển thị trên màn hình LCD 8 inch trong xe.

Xe tăng PT-76: Sát cánh cùng Trường Sa từ năm 1980- Ảnh 16. — Thiết bị DNS-PT-76 gắn trên nòng pháo xe tăng PT-76B số hiệu 098

Khối điều khiển bên trong tháp pháo, gồm bộ điều khiển tích hợp với màn hình. Cho phép pháo thủ đo cự ly đến mục tiêu, ấn nút lựa chọn loại đạn và các thông số thuật phóng. Bộ xử lý tự động tính toán điểm ngắm. Pháo thủ quan sát màn hình, điều khiển pháo đến điểm ngắm trùng với mục tiêu rồi thực hiện bắn.

Thiết bị DNS-PT-76 đã được đo đạc thử nghiệm trong phòng thí nghiệm, trên địa hình sông nước và bắn đạn thật cả ban ngày lẫn ban đêm tại trường bắn.

Kết quả thu được cho thấy cự ly quan sát trong đêm tối lên tới 1.500 m, hình ảnh quan sát trên màn hình trực quan, pháo thủ dễ dàng thao tác kết quả bắn đạn thật, đáp ứng tốt các yêu cầu về độ trúng và độ chụm.