An ninh năng lượng Trung Đông giữa bất ổn khó có hồi kết

Đó là phân tích mà TS Daniel Byman, Giám đốc Chương trình chiến tranh, các mối đe dọa bất thường và khủng bố tại Trung tâm Nghiên cứu chiến lược và quốc tế (CSIS, Mỹ), vừa đưa ra từ thực tế cuộc chiến Iran.

Điểm yếu sống còn

Nhìn lại cuộc chiến Iran hiện nay, chỉ 1 tháng sau khi nổ ra, các vụ tấn công của Tehran đã khiến xuất khẩu dầu thô của Ả Rập Xê Út giảm hơn 30%, của UAE giảm hơn 50%, còn Kuwait và Iraq gần như hoàn toàn ngừng lại. Cùng khoảng thời gian, xuất khẩu khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG) của Qatar và UAE hoàn toàn bị cắt đứt. Các đòn tấn công của Iran còn khiến cho các công ty bảo hiểm từ chối trách nhiệm, các hãng tàu lo cho an toàn của nhân viên nên tuyến hàng hải quan trọng bị đình trệ.

ẢNH: REUTERS

Để tìm lối thoát nối lại nguồn cung năng lượng, Ả Rập Xê Út và UAE tiên phong sử dụng các đường ống để vận chuyển dầu. Hiện nay, các nước ở khu vực này đang vận hành và mở rộng ít nhất 7 dự án đường ống để chuyển dầu đến biển Đỏ, vịnh Oman hoặc Địa Trung Hải để xuất khẩu mà không phải đi qua eo biển Hormuz. Theo Ngân hàng Goldman Sachs, đến cuối năm 2027, những dự án này có thể tăng thêm nguồn xuất khẩu gần 4 triệu thùng dầu/ngày, và đến cuối năm 2028 có thể tăng thêm 7 triệu thùng/ngày. Một khi hoàn thành, những dự án như vậy sẽ làm giảm tầm quan trọng của Hormuz. Ngoài ra, các công ty dầu quốc gia cũng đang tự bảo hiểm, và một số nhà cung cấp đang dựa vào chính phủ Mỹ để bảo hiểm, tự mua tàu chở dầu và chấp nhận nhiều rủi ro hơn.

Cuộc đua "giáo nhọn khiên dày"

Nếu eo biển Hormuz giảm vai trò thì Iran cũng mất đi lá bài quan trọng để gây sức ép khi nổ ra xung đột. Chính vì thế, Tehran thực tế cũng không "ngồi yên" mà đang thúc đẩy năng lực đủ sức đe dọa nguồn cung năng lượng ngay cả khi các tuyến đường ống dẫn dầu được bổ sung.

Mặc dù các ống dẫn dầu mang lại lợi thế về an ninh hơn so với việc vận chuyển qua eo biển, nhưng các ống dẫn dầu cùng cơ sở hạ tầng dầu mỏ của khu vực nói chung vẫn dễ bị tổn thương trước các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái (UAV) và tên lửa. Nếu các cuộc tấn công như vậy xảy ra trên quy mô lớn, chúng có thể giảm nguồn cung dầu và khí đốt toàn cầu.

Trong khi đó, Iran không chỉ có nhiều loại tên lửa và UAV tầm xa, mà còn có mạng lưới là các lực lượng quân sự thân Tehran, như Houthi ở Yemen, hoặc lực lượng vũ trang Shia ở Iraq… Năm 2019, các cuộc tấn công của Houthi với sự hỗ trợ của Iran nhằm vào cơ sở Abqaiq (Ả Rập Xê Út) đã cho thấy hệ quả tác chiến bằng UAV gây ra gián đoạn lớn đối với cơ sở hạ tầng ở vùng Vịnh.

Giữa rủi ro như vậy, Ả Rập Xê Út đã tăng cường radar, các hệ thống phòng không để bảo vệ những cơ sở dầu khí trước nguy cơ bị tấn công. Nhưng thực tế cuộc xung đột đang diễn ra, lực lượng dân quân Shia cũng đã dùng UAV tấn công cơ sở Abqaiq và vẫn gây ra thiệt hại làm gián đoạn tạm thời năng lực sản xuất. Bên cạnh đó, Iran tập kích cũng gây ra hậu quả nghiêm trọng cho các cơ sở dầu khí ở Qatar và Kuwait. Rồi Houthi cũng gây thiệt hại lớn cho các cơ sở dầu mỏ và khí đốt của Ả Rập Xê Út dọc theo biển Đỏ. Thực tế, dữ liệu thống kê từ khi cuộc chiến Iran nổ ra cho đến hết tháng 8 vừa qua, hơn 70% các cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng dầu khí quan trọng đã xuyên thủng hệ thống phòng không dẫn đến thiệt hại.

Mặt khác, UAV thế hệ tiếp theo của Iran với chi phí thấp cùng tầm bắn xa có thể áp đảo các hệ thống phòng không đắt tiền. Từ miền bắc Yemen hoặc miền nam Iraq, các lực lượng vũ trang có thể phối hợp cùng Tehran để sử dụng các loại UAV do Iran sản xuất như Samad-3 để tấn công hầu hết lãnh thổ của các quốc gia vùng Vịnh. Những loại UAV này có giá chỉ khoảng 10.000 USD mỗi chiếc nhưng đủ sức vượt qua các hệ thống phòng thủ đang được triển khai. Những loại UAV tiên tiến hơn cũng đang được Iran phát triển. Như thế, các nút thắt quan trọng trong các mạng lưới dầu khí đều đối mặt nguy cơ bị tấn công. Trong đó, các đường ống dẫn dầu thường trải dài qua những khu vực rộng lớn nên rất khó để phòng thủ. Các trạm bơm đường ống cũng là các mục tiêu dễ bị tổn thương nhưng hậu quả lại không nhỏ.

Đó là chưa kể Iran có thể thực hiện hành động phá hoại dưới mặt đất và trên biển bằng cách sử dụng các mạng lưới bí mật sử dụng vũ khí gần như thiết bị nổ tự chế (IED).

Vì thế, ngay cả khi cuộc chiến hiện tại kết thúc, Iran gần như chắc chắn tăng cường phát triển các năng lực tấn công ở trên.

Theo TS Daniel Byman, rủi ro tiềm ẩn đã nêu ra, cùng với việc Mỹ thực tế không bảo vệ hiệu quả đồng minh trước Iran trong thời gian qua, có thể khiến các nước vùng Vịnh xem xét lại đối sách trước Tehran. Cụ thể, các nước có thể vẫn hợp tác với Mỹ, nhưng đồng thời cũng theo đuổi các chính sách thân thiện hơn với Iran.