'Bảo mẫu' của sếu đầu đỏ

Nằm sâu trong lõi rừng, khu nuôi sếu đầu đỏ tại Vườn quốc gia Tràm Chim (xã Tràm Chim, Đồng Tháp - trước đây là TT.Tràm Chim, H.Tam Nông, Đồng Tháp) biệt lập với nhịp sống bên ngoài. Xung quanh là màu xanh thẳm của thiên nhiên với những thảm cỏ, rừng tràm bạt ngàn. 

Tại đây, 5 cá thể sếu đầu đỏ (3 cái, 2 đực) đang được chăm sóc từng ngày. Số sếu nói trên mang "quốc tịch" Thái Lan, được nhập về hồi tháng 4.2025 khi mới 7 tháng tuổi, là lứa đầu tiên khi tỉnh Đồng Tháp triển khai Đề án bảo tồn và phát triển sếu đầu đỏ tại Vườn quốc gia Tràm Chim giai đoạn 2022 - 2032.

ảnh: Quang Viên

Sếu đầu đỏ từng là biểu tượng của Tràm Chim. Trước năm 1999, trung bình mỗi năm có 550 con bay về vùng đất này, sau đó ít dần. Đến năm 2022 và 2023, chẳng còn con nào về nữa.

Những con sếu được mang về với kỳ vọng sẽ phát triển tốt, sinh sản, gầy dựng thành đàn sếu đông đảo, có thể sinh tồn quanh năm tại vùng đất ngập nước Tràm Chim - khu Ramsar thứ 4 của Việt Nam. Với ý nghĩa đó, công việc chăm sóc, nuôi dưỡng chúng rất quan trọng và cũng nhiều thử thách.

"Bảo mẫu" đặc biệt

Mỗi khi vào thăm sếu, ông Đoàn Văn Nhanh, Phó giám đốc Trung tâm bảo tồn và hợp tác quốc tế - Vườn quốc gia Tràm Chim, phải mặc một bộ đồ kín từ đầu tới chân, có màu xám và vòng đỏ ở cổ tay để mô phỏng bộ lông sếu đầu đỏ. Ông cho biết từ nhỏ sếu đã không thấy môi trường bên ngoài và con người nên chỉ thấy an toàn với những màu sắc quen thuộc. Mục đích là khi thả sếu ra ngoài tự nhiên, chúng thấy những hình ảnh lạ thì nghĩ là thiên địch, sẽ nâng cao tính cảnh giác, tự bảo vệ bản thân.

Hiện, tổ chăm sóc sếu có 9 thành viên, đều là nam. Trong đó có 2 cán bộ thú y được tỉnh điều về và 4 người từng đi tập huấn kỹ thuật nuôi sếu tại Thái Lan. Mỗi con sếu có một mã số để nhận diện và đặt những cái tên ý nghĩa, như Phúc Viên (sống hạnh phúc trong công viên), Tân Nguyên (khởi đầu mới trọn vẹn)… Mỗi ngày, có ít nhất 2 - 3 người chăm sóc đàn sếu theo chế độ đặc biệt.

Thực đơn của sếu chủ yếu là thức ăn dạng viên được nhập từ Thái Lan. Ngoài ra còn có cá, dế, sâu gạo, cua, ốc, ếch, nhái (loại nhỏ)... Mỗi ngày phải có tối thiểu từ 2 - 3 món, thay đổi liên tục để bổ sung các dưỡng chất cần thiết. Một ngày sếu chỉ ăn một buổi, từ 7 giờ 45 - 8 giờ, thức ăn thừa không dùng lại. Chúng rất hay biếng ăn, đặc biệt là khi trời nắng chuyển sang mưa.

Trong lúc cho sếu ăn, các "bảo mẫu" sẽ thu thập phân của chúng để xem có ký sinh trùng hay không. Sếu được cho ăn theo định lượng khoa học cụ thể. Nếu hơi mập lên là phải giảm ngay lượng đạm để phần cơ đủ sức bay nhảy, vận động. Ngược lại, vào mùa mưa, khẩu phần ăn cần tăng cường vitamin để sếu có sức đề kháng. Trong năm, có nhiều đợt kiểm tra sức khỏe định kỳ, đo cân nặng, chiều cao.

Những hoạt động của sếu được theo dõi qua hệ thống camera giám sát liên tục 12 giờ đồng hồ, từ 6 - 18 giờ. Đặc biệt, các "bảo mẫu" sẽ chú ý đến 8 hành vi, cử chỉ dùng đánh giá sức khỏe của sếu sau khi ăn, như vỗ cánh, uống nước, bay nhảy, vận động… xem có gì bất thường hay không.

Theo ông Nhanh, sếu sống bầy đàn, nhưng mỗi con có đặc điểm, cá tính khác nhau. Chẳng hạn, có sếu hiền dễ gần, nhưng cũng có con chạm vào là phản ứng. Có con thích đi quanh ao, nhưng có con lại khá sợ nước. Vì vậy, việc quan sát bản năng của sếu qua hệ thống camera là cực kỳ quan trọng. Một khi biết được "tính tình" của sếu mới có thể chăm sóc tốt, chọn được đối tượng ghép đôi phù hợp để tiến tới sinh sản.

Niềm hy vọng mới ở Tràm Chim

Đến nay, đàn sếu đầu đỏ đã hơn 14 tháng tuổi. Thời gian qua, các "bảo mẫu" đã nhiều phen hú vía khi sếu có biểu hiện bất thường. Nhờ sự phối hợp chặt chẽ với chuyên gia Thái Lan và Hội Sếu quốc tế nên đã có giải pháp can thiệp kịp thời. Trước đó, trong 6 con sếu nhập về từ Thái Lan, một con đã chết vì không thích nghi được với môi trường mới. Vì vậy, mọi khâu trong chăm sóc, nuôi dưỡng sếu luôn được xử lý kỹ lưỡng.

ẢNH: THANH DUY

Áp lực càng lớn khi 5 con sếu đầu đỏ đang vào độ "cặp kê". Ông Nhanh cho biết sếu được khoảng 1 - 1 tuổi rưỡi thì sẽ đến giai đoạn ghép đôi. Ngoài thiên nhiên, chúng tự tìm hiểu, lựa chọn bạn tình rồi tách riêng ra để sinh con. Với sếu đang chăm sóc, nuôi nhốt thì mỗi con ở một ngăn riêng để "làm quen" (tránh va chạm khi chúng thấy không hợp - PV). Sau 10 - 15 ngày, nếu thấy cặp sếu mến nhau thì đưa qua chuồng sinh sản.

Ghép đôi đã khó, chuyện sinh nở càng khó hơn. "Sếu cái sinh từ 1 - 2 trứng, hiếm khi nào được 3 trứng. Hai quả trứng thì rất hiếm nuôi được 2 con, vì tỷ lệ hao hụt cao. Vả lại, nếu trứng thứ 2 đẻ cách trứng đầu tiên quá 3 ngày là rất khó nuôi", ông Nhanh nói và cho biết thêm vì sếu con chào đời ít nên đối với quan niệm của các lão tri điền, những năm nào sếu bay về đông là điều may mắn, sẽ mang lại mùa vàng bội thu.

ảnh: Quang Viên

ảnh: Quang Viên

Cùng với việc nuôi dưỡng sếu, Vườn quốc gia Tràm Chim còn đang từng bước phục hồi hệ sinh thái để "đất lành chim đậu". Theo ông Nhanh, so với vùng nuôi sếu ở Thái Lan, Tràm Chim có những nét tương đồng về địa hình và khí hậu, nhưng khác nhau về mực nước. Trước đây, vào mùa mưa, mực nước trong Tràm Chim có khi dâng cao cả mét, được giữ lại lâu dài để phòng hỏa hoạn mùa khô, nhưng lại khiến nhiều vùng suy thoái.

Trong khi đó, sếu có đặc tính sinh sản từ tháng 7 - 11. Vùng nào ngập quá 30 cm là chúng bay đi nơi khác kiếm thức ăn. Đó là lý do chính khiến Tràm Chim không giữ chân được sếu đầu đỏ ở lại quanh năm. Hơn 2 năm qua, Tràm Chim đã cải tạo thêm các vùng đầm, lầy, trũng để sếu có nguồn thức ăn trong mùa khô, đặc biệt là điều tiết mực nước phù hợp trong mùa lũ. Người dân cũng hết lòng ủng hộ đề án khi hơn 320 ha đất lúa xung quanh đang chuyển sang hướng sinh thái.

Đặc biệt, Vườn quốc gia Tràm Chim đã xây dựng hạ tầng, sẵn sàng nuôi sếu. Hiện, nơi này có 12 chuồng sinh sản, 1 chuồng sếu non, 3 chuồng ghép đôi. Ngoài ra, còn có 1 chuồng bán hoang dã, dự định nuôi một đôi sếu trưởng thành để người dân tham quan. 

"Chúng tôi rất tâm huyết với dự định này, hy vọng nhanh thực hiện được. Vì người dân đang rất háo hức, chờ xem sếu thế nào, bởi đã nhiều năm rồi không thấy chúng về", ông Đoàn Văn Nhanh bày tỏ.