Cảnh báo nguy cơ sử dụng AI làm sai lệch lịch sử

Ngày 14.11, tại Trường ĐH Khoa học xã hội và nhân văn, ĐH Quốc gia Hà Nội, Trung tâm Phát triển Khoa học, Công nghệ và Tài năng trẻ (T.Ư Đoàn) tổ chức tọa đàm "Đối thoại tài năng trẻ Việt Nam" năm 2026 với chủ đề "Nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn trong kỷ nguyên mới".

Tham dự hội thảo có các chuyên gia, các nhà khoa học trẻ được trao Giải thưởng Khuê Văn Các của T.Ư Đoàn năm 2026 và sinh viên Trường ĐH Khoa học xã hội và nhân văn, ĐH Quốc gia Hà Nội.

Một trong những vấn đề thu hút sự quan tâm tại tọa đàm là nguy cơ sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) làm sai lệch thông tin, tư liệu và các sự kiện lịch sử trong quá trình số hóa, phục dựng những giá trị văn hóa.

ẢNH: BTC

Hình ảnh AI chân thực nhưng có thể chứa thông tin sai lệch

Tại tọa đàm, ban tổ chức đưa ra tình huống một nhóm sinh viên thực hiện dự án số hóa ký ức về các khu tập thể cũ tại Hà Nội. Nhóm sử dụng ảnh tư liệu, tài liệu lưu trữ và phỏng vấn những cư dân từng sinh sống tại đây. 

Tuy nhiên, do thiếu một số hình ảnh gốc, nhóm đã sử dụng AI để phục dựng hình ảnh và tái dựng các không gian sinh hoạt. Dù sản phẩm được ghi chú là hình ảnh phục dựng bằng AI, một số chi tiết vẫn chưa có căn cứ tư liệu đầy đủ.

Trước tình huống này, sinh viên được lựa chọn giữa 2 nguy cơ: AI làm sai lệch thông tin, tư liệu và các sự kiện lịch sử hoặc làm mất đi bối cảnh văn hóa, ký ức và trải nghiệm của cộng đồng.

Đa số sinh viên lựa chọn nguy cơ thứ nhất. Giải thích lựa chọn, Hà Thị Yến Chi, sinh viên ngành Xã hội học (Trường ĐH Khoa học xã hội và nhân văn, ĐH Quốc gia Hà Nội), cho rằng điều đáng lo ngại khi ứng dụng AI trong nghiên cứu lịch sử là khả năng tạo ra những hình ảnh, video rất chân thực nhưng lại chứa các chi tiết sai lệch.

ẢNH: BTC

Theo Chi, AI có thể tái hiện không chính xác trang phục, sự kiện, kiến trúc hoặc đặc điểm của từng giai đoạn lịch sử. Đáng lo hơn, những người không có kiến thức chuyên sâu rất dễ tiếp nhận các sản phẩm này như thông tin chính xác. Khi được lan truyền rộng rãi, những hình ảnh sai lệch có thể tác động đến nhận thức và cách nhìn nhận của cộng đồng về lịch sử.

Từ đó, Chi cho rằng người sử dụng AI cần có trách nhiệm kiểm chứng thông tin, đối chiếu với các tài liệu lịch sử đã được xác thực, không sử dụng sản phẩm do AI tạo ra để thay thế những tư liệu lịch sử chính thống.

Không thể thay thế ký ức và trải nghiệm của con người bằng dữ liệu số

Ở góc nhìn khác, sinh viên Khánh Ly, Khoa Đông phương học, cho rằng nguy cơ lớn không chỉ nằm ở việc sai lệch tư liệu mà còn là sự mai một những giá trị văn hóa và ký ức cộng đồng.

Theo Ly, văn hóa và các giá trị xã hội không chỉ được thể hiện qua hình ảnh hay dữ liệu trên mạng xã hội mà còn nằm trong những câu chuyện, tập quán, mối quan hệ và trải nghiệm của con người trong đời sống thực tế.

AI có thể xây dựng những hình ảnh chân thực, đẹp đẽ nhưng không thể tái hiện đầy đủ những phẩm chất bên trong, cảm xúc và trải nghiệm của những người thực sự đã sống trong không gian văn hóa đó.

ẢNH: BTC

Vì vậy, Ly cho rằng, AI chỉ nên đóng vai trò công cụ hỗ trợ nghiên cứu, cần được kết hợp với những cuộc phỏng vấn thực tế những người từng trải qua các sự kiện, không gian và giá trị văn hóa được nghiên cứu.

Trao đổi về vấn đề này, GS-TS Nguyễn Tuấn Anh, Tổng biên tập Tạp chí Khoa học xã hội và nhân văn (Trường ĐH Khoa học xã hội và nhân văn, ĐH Quốc gia Hà Nội), cho rằng cần đặc biệt chú ý đến phương pháp thu thập dữ liệu trong nghiên cứu.

Theo ông, nếu một công trình chỉ sử dụng dữ liệu đến từ AI thì có thể làm giảm giá trị của những kết luận về đời sống cộng đồng trong thực tiễn. Việc lựa chọn phương pháp thu thập dữ liệu cần căn cứ vào từng đề tài và vấn đề nghiên cứu cụ thể.

Ông cho rằng không nên đưa ra kết luận một cách giản đơn rằng sử dụng AI hay các công cụ hiện đại để thu thập dữ liệu là không hiệu quả, không phản ánh được bản chất vấn đề hoặc không thể hiện được đời sống tinh thần, tình cảm của con người. Điều quan trọng là nhà nghiên cứu phải đặt phương pháp thu thập dữ liệu trong bối cảnh thực tế của vấn đề cần nghiên cứu.

Đặc biệt, trước sự phát triển nhanh chóng của công nghệ và AI, phương pháp nghiên cứu cũng đang thay đổi. Do đó, nhà nghiên cứu cần biết vận dụng công nghệ mới một cách hiệu quả, thông minh, đồng thời lựa chọn phương pháp phù hợp với yêu cầu của từng công trình.