Chia tài sản thừa kế như thế nào nếu không có di chúc?

Cha mẹ có thể để lại một căn nhà, mảnh đất hay khoản tiền tích cóp cả đời cho các con. Nhưng trong không ít vụ tranh chấp thừa kế, thứ bị chia cắt sau cùng không chỉ là tài sản mà còn là tình thân.

Từ những vụ việc từng trực tiếp tiếp xúc, các chuyên gia cho rằng pháp luật có thể phân định quyền đối với di sản, nhưng không bản án nào có thể buộc những người từng là anh chị em trở lại như xưa.

Căn nhà từng là mái ấm,lại trở thành "chiến trường"

Theo luật sư Hạ Thị Thu Thảo, Đoàn luật sư TP.HCM, điều khiến cô day dứt trong những vụ tranh chấp thừa kế không hẳn là giá trị di sản mà là những câu chuyện phía sau các lá đơn khởi kiện.

ẢNH: NVCC

Trong quá trình hành nghề, luật sư Thu Thảo từng gặp một người phụ nữ là chị cả trong gia đình có 10 người con. Từ nhỏ, bà đã thay cha mẹ chăm sóc các em. Mười anh chị em sau đó trưởng thành, mỗi người một nơi, khi người cha qua đời, tranh chấp bắt đầu phát sinh quanh khối di sản là nhà đất.

Một số người con không được đưa vào danh sách những người thừa kế. Một số thành viên khác từ chối nhận phần di sản của cha để người mẹ được hưởng toàn bộ. Tuy nhiên, căn nhà sau đó được dùng làm tài sản bảo đảm cho khoản vay của một người con. Khi khoản vay không thể thanh toán, căn nhà của cha mẹ đứng trước nguy cơ bị xử lý.

Thương mẹ và không muốn căn nhà bị mất, người chị cả chấp nhận bán căn nhà mình đang ở để gom tiền giải quyết khoản nợ, giữ lại nơi ở cho mẹ và cũng là nơi lưu giữ tuổi thơ của 10 anh chị em.

Nhưng rồi tranh chấp thừa kế tiếp tục phát sinh. Những cuộc họp gia đình không còn tiếng cười mà trở thành những cuộc tranh luận về quyền hưởng di sản, công sức chăm sóc cha mẹ, tiền sửa chữa nhà, những tài sản từng được cho riêng...

Căn nhà từng là nơi 10 anh chị em lớn lên trở thành "chiến trường". Những người thân ngăn cản nhau vào nhà, những lời nói tổn thương được thốt ra trong lúc nóng giận.

Phía sau những tập hồ sơ là những tổn thương không thể đo đếm bằng tiền. Đặc biệt, hình ảnh người mẹ già, sức khỏe suy yếu, phải ngồi xe lăn nhưng vẫn chứng kiến cảnh các con tranh chấp khiến luật sư day dứt.

"Có lẽ đối với những người làm cha làm mẹ, không có nỗi đau nào lớn hơn việc nhìn những đứa con mà mình từng sinh ra, nuôi dưỡng lại trở thành những người đối đầu", luật sư Thu Thảo chia sẻ.

Chia tài sản như thế nào nếu không có di chúc?

Theo luật sư Phùng Văn Hiệu, Đoàn luật sư TP.HCM, điều đáng tiếc nhất trong nhiều vụ tranh chấp thừa kế không nằm ở giá trị di sản. Có gia đình trước khi cha mẹ mất vẫn qua lại bình thường. Nhưng khi phải bàn chuyện chia căn nhà, những chuyện từ nhiều năm trước bắt đầu được nhắc lại.

Người nói mình trực tiếp chăm sóc cha mẹ nên phải được hưởng nhiều hơn. Người khác cho rằng mình cũng là con và pháp luật không thể vì ở gần hay ở xa cha mẹ mà tước quyền thừa kế. Chuyện ai từng gửi tiền về, ai được cha mẹ cho đất, ai ít về thăm nhà... đều được đưa ra tính toán. "Ban đầu là tranh chấp tài sản. Sau đó lại thành tranh chấp tình cảm", luật sư Hiệu nói.

ẢNH MINH HỌA: DƯƠNG TRANG

Về pháp lý, theo luật sư Thu Thảo, khi cha mẹ mất mà không để lại di chúc hợp pháp hoặc di chúc không có hiệu lực đối với toàn bộ hay một phần di sản, việc chia thừa kế có thể được thực hiện theo pháp luật.

Theo điều 651 bộ luật Dân sự 2015, hàng thừa kế thứ nhất gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết. Những người cùng hàng về nguyên tắc được hưởng phần di sản bằng nhau.

Tuy nhiên, tranh chấp thừa kế hiếm khi đơn giản như một phép tính chia. Trước khi xác định mỗi người được hưởng bao nhiêu, phải làm rõ tài sản nào là di sản, đâu là tài sản chung, tài sản riêng và nghĩa vụ tài sản của người chết.

Còn luật sư Hiệu lưu ý, nếu căn nhà là tài sản chung của cha mẹ thì khi một người mất, không thể mặc nhiên lấy toàn bộ căn nhà để chia thừa kế. Phải xác định phần tài sản của người còn sống và phần của người đã mất; chỉ phần của người đã mất mới là di sản.

Tương tự, nếu cha mẹ đã tặng cho một người con tài sản và việc tặng cho đã có hiệu lực thì tài sản đó về nguyên tắc không còn là di sản. Ngược lại, việc chỉ nói miệng "sau này căn nhà để lại cho con út" nhưng không lập di chúc hoặc hoàn tất việc tặng cho có thể trở thành nguồn cơn tranh chấp.

"Những vụ như vậy thường rất khó ở chỗ một bên nói về tình, một bên nói về quyền", luật sư Hiệu nói.

"Cha mẹ nên chủ động xác định rõ tài sản, lập di chúc"

Một vấn đề thường gây tranh cãi trong hầu hết các vụ tranh chấp thừa kế là công sức của người trực tiếp chăm sóc cha mẹ.

Theo luật sư Phùng Văn Hiệu, người sống chung và chăm sóc cha mẹ nhiều năm có thể cảm thấy không công bằng nếu phần di sản của mình bằng người ít chăm sóc cha mẹ hơn. Tuy nhiên, việc chăm sóc cha mẹ không đồng nghĩa với việc đương nhiên được hưởng phần lớn di sản.

Trong một số trường hợp, công sức quản lý, bảo quản di sản hoặc những đóng góp liên quan đến tài sản có thể được xem xét nếu có căn cứ chứng minh.

Ở chiều ngược lại, những người con sống xa cũng cần nhìn vào sự hy sinh của người ở lại. Nếu chỉ nói "pháp luật chia đều" mà không ghi nhận những đóng góp thực tế thì về tình cũng khó thuyết phục.

Bởi vậy, các luật sư cho rằng cha mẹ nên chủ động xác định rõ tài sản riêng, tài sản chung, tài sản đã tặng cho con và lập di chúc rõ ràng nếu có mong muốn phân chia cụ thể.

Khi cha mẹ đã mất, thay vì vội vàng tranh luận ai được bao nhiêu, các thành viên nên kiểm tra giấy tờ, xác định tài sản nào là di sản và ai có quyền thừa kế. Nếu có bất đồng, có thể nhờ người có chuyên môn giải thích để mọi người cùng hiểu.

"Ra tòa là quyền của mỗi người và có những vụ việc bắt buộc phải nhờ tòa án giải quyết. Nhưng theo kinh nghiệm của tôi, đối với tranh chấp giữa anh chị em trong gia đình, tố tụng nên là lựa chọn sau khi những cách giải quyết ôn hòa thực sự không còn hiệu quả", luật sư Hiệu nói.

Luật sư Thu Thảo cũng cho rằng khi quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm, mỗi người có quyền yêu cầu pháp luật bảo vệ. Không ai phải từ bỏ quyền lợi chính đáng chỉ để giữ "hòa khí" khi sự bất công vẫn tồn tại. Nhưng bảo vệ quyền lợi và biến người thân thành kẻ thù là hai câu chuyện hoàn toàn khác nhau.

Một bản án có thể xác định ai được hưởng bao nhiêu phần di sản, ai được nhận tiền, ai phải giao nhà. Nhưng sau bản án, liệu những người anh chị em ấy còn nhìn mặt nhau, còn về giỗ cha mẹ, còn ngồi chung một mâm cơm?

"Luật sư có thể giúp khách hàng thắng một vụ kiện, nhưng không thể trả lại một gia đình như trước", luật sư Hạ Thị Thu Thảo trăn trở.

Trong khi đó, luật sư Hiệu chia sẻ, ông cũng thường đặt cho khách hàng một câu hỏi: "Nếu có một phương án mà quyền lợi của anh/chị có thể bớt đi một chút nhưng gia đình giải quyết được với nhau, anh/chị có cân nhắc không?".

Không phải vụ tranh chấp nào cũng có thể hòa giải. Không phải lúc nào nhường nhịn cũng là đúng. Nhưng trước khi đi đến cùng một vụ kiện với chính anh, chị hoặc em của mình, mỗi người nên tự hỏi mình được gì và mất gì.

Một căn nhà có thể chia phần, một mảnh đất có thể đo lại, tiền có thể tính được đến từng đồng. Nhưng nếu anh em không còn nhìn mặt nhau, con cháu hai bên không còn qua lại, những ngày giỗ cha mẹ mỗi người tự làm riêng ở nhà mình… thì rất khó có một bản án nào giải quyết được.

"Cha mẹ có thể để lại nhà, đất, tiền. Nhưng có lẽ điều họ mong muốn nhất không phải là một cuốn sổ đỏ được chia đúng phần, mà là sau khi tài sản được phân định, những người con vẫn còn có thể nhìn nhau, vẫn còn gọi nhau hai tiếng anh em. Bởi di sản lớn nhất cha mẹ để lại không chỉ là tài sản, mà còn là một gia đình", luật sư Phùng Văn Hiệu nói.