Chuyện mở cõi Nam bộ thời 'dưới sông sấu lội, trên rừng cọp đua'

Lê Công Sơn- lecongsontn@gmail.com

24/10/2026 15:00 GMT+7

Trong lịch sử đô thị Á Đông, làng xã là nền tảng hình thành và phát triển các đô thị. Vì thế, câu chuyện khẩn hoang, lập làng của cư dân Việt không chỉ giúp hiểu thêm về quá trình mở cõi mà còn gợi mở nhiều điều về cội nguồn và bản sắc vùng đất.

Sáng 24.10, tại TP.HCM, Trung tâm Lưu trữ quốc gia II, Hội quán Các bà mẹ và Trung tâm Văn hóa Nếp Xưa tổ chức triển lãm và tọa đàm "Hiền nhân mở cõi", thuộc chuỗi chương trình văn hóa “Nếp nhà xưa - mạch sống người Việt”.

Tham gia tọa đàm có KTS Tôn Thất Liêm, người từng tu nghiệp sau đại học về kiến trúc và quy hoạch đô thị tại Nhật Bản, Thụy Điển; nhà báo Phúc Tiến; KTS, thạc sĩ Nguyễn Trần Trọng Nghĩa, nghiên cứu sinh ngành kiến trúc tại Trường đại học Kiến trúc TP.HCM; nhiếp ảnh gia Minh Hòa.

Lấy câu chuyện khai hoang, lập ấp của tiền nhân làm điểm xuất phát, chương trình gợi mở mối liên kết giữa đất, nước, nhà, làng và đình trong quá trình hình thành không gian cư trú của người Việt ở Nam bộ. Qua những câu chuyện lịch sử và tư liệu hình ảnh, các diễn giả cũng đề cập kinh nghiệm chọn đất, tổ chức không gian sống và xây dựng cộng đồng, những vấn đề vẫn có ý nghĩa trong bối cảnh đô thị hóa hiện nay.

Những câu chuyện về hành trình mở cõi

Từ góc nhìn kiến trúc và quy hoạch, KTS Tôn Thất Liêm đề cập vai trò của thế đất, thế nước trong việc lựa chọn địa điểm xây dựng kinh đô, thành lũy và các công trình phục vụ đời sống cư dân.

Ông dẫn câu chuyện kinh thành Huế dưới triều Nguyễn, với vị trí bên sông Hương và núi Ngự Bình, cùng hệ thống thành lũy, Thành Nội, Đại Nội và Tử Cấm Thành. Theo ông, cách người xưa lựa chọn địa thế và tổ chức không gian là những kinh nghiệm đáng tham khảo đối với kiến trúc sư ngày nay.

Ông cũng nhắc đến Nguyễn Hữu Cảnh trong quá trình tổ chức vùng đất Trấn Biên (Biên Hòa), góp phần mở rộng không gian cư trú của người Việt ở phương Nam. Ở miền Tây Nam bộ, công trình kênh Vĩnh Tế gắn với Thoại Ngọc Hầu được đề cập như một dấu mốc cho thấy vai trò của thủy lợi và giao thông đường thủy trong việc kết nối các vùng đất, đồng thời phục vụ yêu cầu bảo vệ biên giới.

Những câu chuyện ấy cho thấy việc mở đất không chỉ là hành trình khai phá tự nhiên mà còn gắn với quá trình tổ chức không gian sinh sống, phát triển giao thông và xây dựng cộng đồng.

Từ góc nhìn lịch sử - xã hội, nhà báo Phúc Tiến chia sẻ những tư liệu về điều kiện tự nhiên khắc nghiệt mà cư dân phải đối mặt khi khai phá vùng đất Nam bộ. Hệ thống sông ngòi, đầm lầy, rừng rậm cùng sự hiện diện của nhiều loài thú dữ khiến hành trình lập làng, dựng nhà của người xưa không hề dễ dàng.

Câu nói dân gian “Dưới sông sấu lội, trên rừng cọp đua” phần nào phản ánh những hiểm nguy ấy. Trong Phủ biên tạp lục, Lê Quý Đôn cũng ghi chép về những cánh rừng rộng lớn ở khu vực cửa biển Cần Giờ, Soài Rạp, cửa Đại và cửa Tiểu. Những tư liệu này góp phần hình dung diện mạo tự nhiên của vùng đất phương nam trong buổi đầu khai phá.

Tại tọa đàm, nhà báo Phúc Tiến giới thiệu các hình ảnh lưu trữ từ thời Pháp thuộc, ghi lại cảnh quan thôn làng xưa với nhà cửa làm từ vật liệu tự nhiên, sinh hoạt nông nghiệp và môi trường sông nước. Những bức tranh, hình ảnh về nhà lá dừa nước, trâu bò và cá sấu giúp người xem hình dung rõ hơn điều kiện sống của cư dân trong quá trình thích nghi với vùng đất mới.

Không chỉ tìm cách thích nghi với môi trường tự nhiên, cư dân Nam Bộ còn hình thành những tập quán tín ngưỡng gắn với đời sống cộng đồng. Bên cạnh tín ngưỡng thờ tổ tiên, các vị thần tự nhiên và nhân thần, tục thờ thần Cọp tại một số đình, miếu phản ánh phần nào mối quan hệ giữa con người với môi trường sống từng có nhiều thú dữ.

Phân tích thiết chế đình làng, KTS, thạc sĩ Nguyễn Trần Trọng Nghĩa đề cập sự khác biệt trong cách tổ chức không gian đình ở Nam Bộ, gắn với điều kiện địa lý và đặc điểm cư trú của từng địa phương. Vị trí đình gần ngã ba sông ở một số nơi cũng cho thấy mối liên hệ giữa thiết chế cộng đồng với mạng lưới giao thông đường thủy.

Từ những câu chuyện về chọn đất, lập làng, xây dựng công trình và hình thành tín ngưỡng, tọa đàm gợi mở cách nhìn về lịch sử cư trú không chỉ qua các sự kiện lớn mà còn từ những lựa chọn cụ thể trong đời sống của cộng đồng.

Tư liệu lưu trữ kể chuyện vùng đất

Trong khuôn khổ chương trình, ban tổ chức khai mạc triển lãm "Di sản và ký ức", diễn ra từ ngày 24.10 đến 3.11. Triển lãm giới thiệu các tư liệu lưu trữ về quá trình hình thành làng xã, bản đồ địa hình, sắc phong và văn bia của các ngôi đình lịch sử ở Nam bộ.

Bên cạnh bộ ảnh của nhóm “Tản mạn Kiến trúc”, không gian triển lãm còn có các khu vực tương tác như Bảng ghim quê hương và Bản đồ ký ức, tạo điều kiện để khách tham quan chia sẻ ký ức về quê nhà và kết nối câu chuyện cá nhân với lịch sử cộng đồng.

Thông qua tư liệu lưu trữ, hình ảnh và trao đổi chuyên môn, "Hiền nhân mở cõi" góp thêm góc nhìn về quá trình hình thành làng xã Nam bộ, đồng thời gợi nhắc giá trị của việc lưu giữ ký ức và di sản trong đời sống đô thị hôm nay.