Con 'rồng thờ' dài hàng chục mét, đầu nặng 18 kg ở Chợ Lớn có gì đặc biệt?

Phạm Hữu- phamhauhuu@gmail.com

04/11/2026 05:45 GMT+7

Tại hội quán Tam Sơn ở Chợ Lớn (TP.HCM), con 'rồng thờ' dài hàng chục mét có đầu nặng 18 kg, gắn với truyền thống múa rồng của cộng đồng người Hoa gốc Phúc Châu.

Hội quán 230 tuổi ở Chợ Lớn

Theo tư liệu, hội quán Tam Sơn trước kia là trụ sở của di dân người Hoa quê Phúc Châu, tỉnh Phúc Kiến (Trung Quốc). Cái tên Tam Sơn có nghĩa là 3 ngọn núi Bình Sơn, Cửu Tiên Sơn, Việt Vương Sơn ở Phúc Châu nên được lấy theo từ đó. Theo nội dung bia đá lập vào năm 1954 ghi lại sự trùng tu thì không rõ hội quán Tam Sơn được xây dựng vào năm nào. Chỉ biết tòa nhà phía trước được xây dựng vào năm Bính Thìn niên hiệu Gia Khánh (1796), đến năm Quang Tự thứ 13 (1887) thì trùng tu.

Đầu ‘rồng thờ’ nặng 18 kg, dài chục mét trong chùa 230 năm tuổi ở Chợ Lớn - Ảnh 1. — Hội quán Tam Sơn nằm trên đường Triệu Quan Phục, phường Chợ Lớn (TP.HCM)

Đầu ‘rồng thờ’ nặng 18 kg, dài chục mét trong chùa 230 năm tuổi ở Chợ Lớn - Ảnh 2. — Hội quán tồn tại hàng trăm năm ở Chợ Lớn, có lối kiến trúc độc đáo riêng biệt của người Phúc Châu, tỉnh Phúc Kiến (Trung Quốc)

Theo tác giả Lê Văn Lưu (trong quyển "Pagodes Chinoises et Annamites de Cholon"), hội quán Tam Sơn có tên là Chùa Bà Chúa Thai Sanh, là nơi những phụ nữ hiếm muộn con cái thường lui tới cầu xin.

Hội quán rộng khoảng 1000 m². Mặt bằng tổng thể gồm sân trước, tiền điện, trung điện và chính điện. Dọc hai bên là tả vu và hữu vu được xây cao 3 tầng. Sân thiên tỉnh ở giữa tiền điện và trung điện kết hợp với hành lang trước tả và hữu tạo thành lối đi thông thương giữa các điện thờ.

Càng vào trong các điện thờ càng được tôn cao dần lên. Mỗi điện thờ có một bộ khung chịu lực riêng và lợp mái riêng lợp ngói ống, diềm mái bằng ngói thanh lưu ly. Nóc mái tiền điện trang trí phù điêu do lò gốm Bửu Nguyên làm vào năm 1914 với tượng gốm lưỡng long triều nguyệt, phượng hoàng, cá hóa long, kỳ lân, quân lính. Hai đầu mái gắn tượng ông Nhật và bà Nguyệt.

Cửa vào tiền điện hướng thẳng ra cổng tam quan của hội quán. Phía trên hàng chữ Hán "Tam Sơn hội quán" đắp nổi trên của còn có tấm biển gỗ ghi từ trên xuống ba chữ Hán "Thiên Hậu cung". Phần kiến trúc dưới mái hiên được chạm trổ hoa sen, giỏ trái cây, hoa mai, thú...

Đầu ‘rồng thờ’ nặng 18 kg, dài chục mét trong chùa 230 năm tuổi ở Chợ Lớn - Ảnh 3. — Sau khu vực cửa ra vào ở đây là nơi thờ Ngọc Hoàng Đại Đế

Góc phải tiền điện có một đại hồng chung được đúc tại Phật Trấn vào năm Quang Tự thứ tư (1878), nguyên là đại hồng chung ở Thất Phủ Quan Vũ miếu. Bia ghi sự kiện trùng tu năm 1954 treo trên tường bên phải, đối diện với bia trùng tu năm 1961 treo ở vách tường bên trái.

Trung điện được tôn cao hơn tiền điện, có kết cấu kiểu nhà tứ trụ và chiều ngang chỉ rộng bằng gian giữa của tiền điện và chính điện. Bộ khung chịu lực gồm bốn cặp cột gỗ ở bốn góc tạo thành hình vuông đỡ lấy mái ngói âm dương được trang trí đơn giản với phù điêu "Ngư long hí thủy", cá hóa long bằng gốm trên đường bờ nóc và bốn tượng cá hóa long ở bốn đầu đao.

Án thờ Ngọc Hoàng Đại Đế đặt giữa trung điện với tượng Ngọc Hoàng ngồi trên ngai, hướng ra cửa. Phía trên án thờ có bức hoành phi "Hải tân tập thắng" (bến thuyền nhộn nhịp). Sát phía sau án thờ Ngọc Hoàng là án thờ Hộ Pháp Vi Đà. Tượng Hộ Pháp Vi Đà hai tay nâng thanh gươm được đặt trong tủ kính, hướng vào chính điện.

Chính điện được xây dựng theo kiểu nhà ba gian, mái lợp ngói ống, trang trí phù điêu lưỡng long triều nguyệt, phụng hoàng, kỳ lân, tượng ông Nhật bà Nguyệt do lò gốm Bửu Nguyên tạo tác vào năm 1926. Khám thờ Thiên Hậu được đặt ở cuối gian giữa chánh điện, trên bệ gạch cao hơn 1 mét được chạm trổ lưỡng long triều nguyệt.

Gian bên phải gian thờ Tiên Hiền được ngăn đôi bằng khung kính. Phía ngoài có hương án và lư hương gốm đúc các chữ "Phúc Đức Chính Thần". Phía sau khung kính là án thờ Long Vương với bài vị bằng gỗ đặt trên hương án cũng bằng gỗ. Chầu hai bên bài vị là cặp hạc bằng đồng. Phía trên là hình ảnh con rồng thường được dùng để múa ở các lễ hội và Tết của người Hoa.

Đầu ‘rồng thờ’ nặng 18 kg, dài chục mét trong chùa 230 năm tuổi ở Chợ Lớn - Ảnh 4. — Phía chánh điện phía sau thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu. Vị nữ thần này được người Hoa kính trọng vì rất hiển linh, phù hộ dân lành, cứu giúp người đi biển

Hội quán Tam Sơn đã được trùng tu lớn vào năm 1887. Lần trùng tu năm 1954 và năm 1965 đã xây thêm các tầng lầu tả vu và hữu vu, làm thay đổi diện mạo của hội quán. Nhìn chung Hội quán Tam Sơn vẫn còn giữ được kiến trúc cơ bản của một công trình tín ngưỡng cổ kính. Một số di vật của miếu Thất Phủ Quan Vũ có giá trị minh chứng cho một di tích nổi tiếng một thời nay đã không còn tồn tại.

Nguồn gốc của việc thờ rồng múa ở hội quán

Hội quán Tam Sơn thờ rất nhiều vị thần như: Thiên Hậu Thánh Mẫu, Chúa Sinh Nương Nương, Ngọc Hoàng Đại Đế, Quan Thánh Đế Quân… Tuy nhiên, điểm khác biệt nhất với các hội quán người Hoa khác là ở đây còn có không gian thờ Long Vương cùng với hình tượng rồng to lớn dài hàng chục mét.

Ông Ông Quang Tỷ, Trưởng Hội quán Tam Sơn cho biết tục thờ rồng tại Hội quán Tam Sơn bắt nguồn từ thập niên 1950, khi bài vị thờ tổ múa rồng cùng phong trào múa rồng của công nhân người Phúc Châu, tỉnh Phúc Kiến được thỉnh từ một hãng tương ở Sa Đéc (Đồng Tháp xưa) về Sài Gòn.

Đầu ‘rồng thờ’ nặng 18 kg, dài chục mét trong chùa 230 năm tuổi ở Chợ Lớn - Ảnh 5. — Điểm đặc biệt ở đây chính là không gian thờ tự hình tượng rồng (tức Long Vương)

Nguyên nhân đến từ khi xưa, các công nhân ở Sa Đéc chỉ tập luyện múa rồng lúc rảnh rỗi và từng đoạt cúp biểu diễn dưới thời chính quyền cũ. Tuy nhiên, do chi phí cho mỗi lần xuất quân quá tốn kém, hãng tương Sa Đéc không thể tiếp tục gánh vác. May mắn nhờ có các ông chủ nổi tiếng ở Chợ Lớn gốc Phước Châu thời bấy giờ như Á Đông, Ngọc Lan Đình, Ái Huê. Họ đã đứng ra quy tụ các lực lượng công nhân, bồi bàn đồng hương đến vừa làm việc, vừa duy trì đội múa và thờ phụng bài vị cúng tổ mang từ Sa Đéc lên.

Kể từ đây, Hội quán Tam Sơn chính thức trở thành "ngôi tổ" phụng thờ rồng múa của riêng cộng đồng người Phúc Châu tại Chợ Lớn. Khác với các cộng đồng người Hoa khác như Quảng Đông hay Tiều Châu có múa lân và múa sư, người Phúc Kiến tại đây chỉ thờ và múa rồng và không múa lân hay sư.

Đầu ‘rồng thờ’ nặng 18 kg, dài chục mét trong chùa 230 năm tuổi ở Chợ Lớn - Ảnh 6. — Nơi đây cũng được xem là "đất tổ" của nghề múa rồng của người Phúc Châu, tỉnh Phúc Kiến

Sau thời gian ngắn hoạt động, đoàn rồng lại phải tạm ngưng do kinh tế khó khăn và chiến tranh kéo dài. Thời điểm đó, chính quyền sở tại hạn chế việc tụ tập đông người, trong khi một đoàn rồng Phúc Kiến khi xuất quân đòi hỏi lực lượng rất lớn, tối thiểu phải từ 50 đến 70 người dù đã tiết kiệm nhân sự hết mức.

Nét độc đáo nhất tại Hội quán Tam Sơn là sự xuất hiện của một con rồng riêng gọi là "rồng thờ". "Rồng thờ" ban đầu được mang từ Sa Đéc lên về sau đã bị hư hỏng, đến thập niên 1980 mới được phục hồi lại.

Do tập quán kỹ thuật trước đây chưa hoàn thiện, mỗi năm khi tu sửa, người ta lại phủ thêm một lớp giấy bồi mới lên đầu rồng thờ khiến trọng lượng của nó tăng thêm từ 1 - 2 kg sau mỗi lần phục chế. Qua hàng chục năm sơn phết giấy bồi đè lên nhau, hiện riêng phần đầu của rồng thờ này đã nặng tới 18 kg, mình rồng dài hàng chục mét. Riêng cũng cần đến khoảng 50 - 60 người cần gậy rồng khi biểu diễn. Vì khối lượng quá nặng ngày nay không ai có thể vác để biểu diễn, nên linh vật này được tôn kính giữ nguyên hội quán như một biểu tượng tâm linh.

Đầu ‘rồng thờ’ nặng 18 kg, dài chục mét trong chùa 230 năm tuổi ở Chợ Lớn - Ảnh 7. — Theo ban quản lý hội quán, khi xưa rồng ở đây từng được dùng để múa ở các lễ hội. Tuy nhiên về sau lại trở thành biểu tượng của nghệ thuật múa rồng của người Phúc Châu sống ở Chợ Lớn

Phải đến năm 1987, nhân một sự kiện ở quận 5 cũ, đoàn mới chính thức được thỉnh từ hội quán Tam Sơn ra tái xuất. Ngày nay, do cộng đồng người Phước Châu thu hẹp, đoàn đã mở rộng quy tụ lực lượng từ cả ba nhóm đồng hương lớn là Phước Châu, Trương Châu và Tuyền Châu để lấy tên chung là đoàn rồng Phúc Kiến và biểu diễn liên tục cho tới nay.

Mỗi dịp Tết Nguyên đán, Tết Nguyên tiêu hay các đại lễ, đoàn rồng đều quy tụ về hội quán Tam Sơn làm lễ cúng bái và thực hiện nghi thức trước khi xuất quân. Đoàn rồng Phúc Kiến chọn ngày 22 tháng 6 âm lịch hằng năm (ngày vía Long Vương) làm ngày cúng tổ, quy tụ đông đủ thành viên về bái tổ, làm lễ và dâng cúng để cầu nguyện mưa thuận gió hòa, bình an và mùa màng bội thu.